کون ذمہ وار ہے بھارت دے بٹوارے لئی ؟

بھارت دی ونڈ اس اپّ-مہاندیپ وچ اک اہم گھٹنا ہے۔ اس ونڈ دوران 10 لکھ لوک مارے گئے اتے 1 کروڑ توں وی ودھ نوں اپنے گھر-بار چھڈّ کے اجڑنا پیا۔ بھاویں دیش دی آزادی نوں 65 ورھے ہو گئے ہن۔ پر اس سوال 'تے اج وی چرچہ جاری ہے کہ بھارت دی ونڈ لئی کون کنا-کنا ذمہ وار سی۔ اس سندربھ وچ پہلاں وی اسیں س: ہرجندر سنگھ تانگڑی دا لیکھ چھاپیا سی جس وچ پاٹھکاں نے گہری دلچسپی دکھائی۔ ہن اسے سندربھ وچ ہی اوہناں دا ایہہ دوجا لیکھ چھاپیا جا رہا ہے تاں جو نویں پیڑھی نوں 1947 وچ واپرے اس وڈے گھٹناکرم سبندھی جانکاری مل سکے۔ -سمپادک

مہاتما گاندھی،  پنڈت جواہر لال نہرو، مولانا آزاد، ڈاکٹر: رام منوہر لوہیا     

15 اگست، 2012 نوں میرا اک لیکھ 'کون ذمہ وار ہے بھارت دے بٹوارے لئی؟' چھپن توں بعد مینوں کافی سارے سندیش ملے، جنہاں وچ بہت سارے لوکاں نے کافی پرشن اٹھائے، جنہاں وچوں اک سندیش ایہہ سی 'کہ جو کجھ لکھیا ہے، سبھ بکواس ہے اتے جھوٹھ ہے'، نال دی نال ہی ٹیلیفون بند ہو گیا۔ اوہناں سارے پرشناں توں پربھاوت ہو کے مینوں پہلے لیکھ دی لڑی وچ ایہہ لیکھ لکھنا پے رہا ہے۔

16 اگست، 1946 دی کلکتے وچلی خونی گھٹنا توں بعد سیاسی حالات نے اس طرحاں کروٹ لئی کہ اس سمیں دے وائسرائے لارڈ ویول اپنے فرض توں سبک دوش ہو کے واپس لندن چلے گئے؟ اس توں بعد 23 مارچ، 1947 نوں لارڈ ماؤنٹ بیٹن جو کہ مہارانی وکٹوریا دے پڑپوتے سن، بطور وائسرائے ہندوستان وچ آئے۔ اوہناں نے کجھ دناں بعد جانی کہ پہلی اپریل، 1947 نوں مہاتما گاندھی نوں ملن واسطے سدا بھیجیا۔ کجھ گلاں میں سنکھیپ طور 'تے بیان کرن دا یتن کردا ہاں۔ مہاتما گاندھی نے ایہہ تجویز پیش کیتی کہ محمد علی جناح نوں بلا کے اوہ اوہناں نوں بھارت دے پردھان منتری دے عہدے دی پیش کش کرن اتے نال دی نال ہی منتری منڈل وچ مسلم لیگ دے نمائندے شامل کر دین تاں جو بھارت سرکار دا کم کاج پہلاں دی طرحاں انترم سرکار دے طور 'تے چلدا رہے؟ لارڈ ماؤنٹ بیٹن نے ایہہ پروانگی لے لئی کہ اوہ اس تجویز نوں پنڈت نہرو اتے مولانا آزاد نال خفیہ انداز وچ سانجھی کرنگے۔

جے گاندھی جی دی اس تجویز دا نرنا کیتا جاوے تاں اتھوں ایہہ سٹہ نکلدا ہے کہ پنڈت نہرو ولوں 10 جولائی 1947 نوں کیبنٹ مشن پلین سبندھی دتے بیان نوں سویکار کرن والی گلّ ہے۔ جس دا بھاوَ ایہہ سی کہ اسیں بناں کسے جکڑینویں دے سنویدھان گھڑنی سبھا وچ شامل ہو رہے ہاں؟

اس توں بعد وائسرائے نے محمد علی جناح ہراں نوں سدا دتا اتے اوہناں نے وائسرائے دے سوال دے جواب وچ صرف اینی ہی گلّ کیتی کہ ہندوستان دا سرجیکل آپریشن (جانی کہ ہندوستان دی بھارت تے پاکستان دے روپ وچ تقسیم) ہی کیتا جاوے۔ جناح نے اس گلّ 'تے زور دتا کہ مسلماناں ولوں اوہ خود ہی واحد نمائندے ہن اتے جو وی اوہ فیصلہ لینگے مسلم لیگ ولوں لاگوُ ہووےگا۔ جیکر مسلم لیگ نے اوہناں دا ایہہ فیصلہ نہ منیا تاں اوہ استعفٰی دے دینگے اتے مسلم لیگ نوں اوہدے اپنے ہی حالَ 'تے چھڈّ دینگے پر نال دی نال جناح نے ایہہ وی کیہا کہ 'کانگرس ولوں اجیہی کوئی گلّ مننی مینوں اسمبھو جاپدی ہے۔ گاندھی جی ایہہ گلّ قبول کر چکے ہن کہ اوہ کسے پارٹی جاں ویکتی دی نمائندگی نہیں کر رہے اتے ایہہ کہندے ہن کہ اوہ صرف اپنا اثر رسوخ ہی ورت سکدے ہن۔' جناح دی سوچ انوسار گاندھی جی بہت ہی با-اثر اتے با-رسوکھ ویکتی ہن پر کوئی ذمہ واری قبول نہیں کردے۔ پنڈت نہرو اتے سردار پٹیل کانگرس پارٹی وچ رہندے ہوئے وکھ-وکھ نظرئیے رکھدے ہن اتے دوواں وچوں کوئی وی پارٹی ولوں سپشٹ طور 'تے کجھ کہن نوں تیار نہیں۔

سیاسی دھو-گھڑیس دے بعد اخیر 14 اتے 15 جون، 1947 نوں دلی وچ آل انڈیا کانگرس کمیٹی دا سپیشل سیشن بلایا گیا تاں کہ ماؤنٹ بیٹن پلین آف پارٹیشن منظور کیتی جا سکے۔ اس وچ سبھ وڈے کانگرسی آگوآں اتے طوفان دی طرحاں برسے۔ مولانا آزاد چپ چاپ نکڑ وچ لگّ کے بیٹھے رہے۔ سری جےَ پرکاش نرائن تقسیم دے خلاف بڑے پر-اثر لفظاں وچ بولے اتے اپنے دکھانت دا تھوڑھے شبداں وچ ہی اظہار کیتا۔ ڈاکٹر: رام منوہر لوہیا نے بڑے کوڑے شبداں وچ ملک دی تقسیم دی نندیا کیتی اتے سیاسی آگوآں نوں آڑے ہتھیں لیا۔ آخرکار ملک دے بٹوارے 'تے ووٹنگ ہوئی، بٹوارے دے حق وچ 29 اتے ورودھ 15 ووٹاں پئیاں۔

مہاتما گاندھی دی حالت کجھ اس طرحاں سی:

نہ خدا ہی ملا، نہ وسالے صنم،

نہ ادھر کے رہے، نہ ادھر کے رہے۔

اس کوڑے سچ نوں کجھ اس طرحاں وی بیان کیتا جا سکدا ہے :

) بمبئی دے پرسدھ قانون-دانونّ چھجگ 3یجٹھء :؛ چھککو؛ڈد ہراں بھارت دی تقسیم بارے کجھ اس طرحاں لکھیا سی کہ 'ہندوستان دی تقسیم دی تجویز $چوچ؛ 7رردمج؛؛ اتے سوجھ-بوجھ نال تیار نہیں کیتی گئی سی۔ اس واسطے ساریاں دھراں ہی دوشی ہن۔ کیبنٹ مشن پلان نوں کانگرس نے ڈکیڈولے کھاندے ہوئے من نال ختم کر دتا۔ کیبنٹ مشن پلان دوارا سمچا بھارت کانگرس دی جھولی وچ آ گیا سی پر کانگرس وچ سیاسی سوجھ بوجھ دی گھاٹ ہون کارن سمچے بھارت دا سپنا چور-چور ہو گیا۔ ا) بی.آر. نندہ نے اپنے اک لیکھ (نہرو، انڈین نیشنل کانگرس اینڈ پارٹیشن آف انڈیا) وچ اس طرحاں دسیا ہے کہ نہرو اتے پٹیل نے بھارت دی تقسیم اس واسطے منظور کیتی کہ اوہ سیاسی طاقت دے اتی چاہوان سن۔

) پنڈت نہرو اپنے بائیوگراپھر مائیکل بریچر نوں 1956 وچ بھارت دی تقسیم بارے اس طرحاں دسدے ہن:

'میں سمجھدا ہاں کہ حالات دی مجبوری اس طرحاں دی سی کہ سانوں ایہہ احساس سی کہ اسیں سیاسی چنگل چوں باہر نہیں نکل سکدے ساں اتے جیکر اسیں ہور لڑدے رہندے تاں حالات ہور وی خراب ہونے سن اتے اسیں اپنے آزادی دے نشانے توں ہور دریڈے ہندے جاندے۔'

س) آر. سی. موزمدار ٹپنی کردے ہوئے کہندے نے کہ لیونارڈ موزلے نال 1960 وچ پنڈت نہرو نے کجھ اس طرحاں گلّ کیتی سی-

'سچائی ایہہ ہے کہ اسیں لوک تھکّ چکے ساں اتے عمر وچ وی وڈے ہو رہے ساں۔ ساڈے 'چوں کجھ لوکاں لئی دوبارا جیل جان دے حالات وی پیدا ہو چکے سن۔ اسیں پنجاب وچ اگاں بلدیاں دیکھ رہے ساں اتے روزانہ لوکاں دے کتلوگارت دیاں خبراں سن رہے ساں۔ بٹوارے دی یوجنا نے سانوں اک رستہ دسیا اتے اسیں بٹوارے دے رستے 'تے تر پئے۔'

آخر وچ بٹوارے دا ہی فیصلہ ہویا اتے اس نوں سرے چڑاؤندیاں 14 اگست، 1947 نوں پاکستان بطور اک نویں ملک دے وجود وچ آیا۔ اک گلّ بڑی عجیب ورنن یوگ ہے کہ پاکستان دا قومی ترانہ جناب جگن ناتھ آزاد نے لکھیا سی اتے اس نوں قائد-اے-آزمد نے منظور کیتاઠسی۔ ایہہ قومی ترانہ دو سال تکّ بدستور چلدا رہا۔ پر جناح دی موت توں بعد پاکستان دے شاعراں دے حلقیاں وچ اک منگ کھڑی ہوئی کہ قومی ترانہ کسے مسلمان شاعر دوارا ہی لکھیا ہونا چاہیدا ہے۔ اس منتوَ لئی شاعراں دی اک کمیٹی ستھاپت کیتی گئی، جس دا چیئرمین ہاپھیز جالندھری سی اتے جالندھری دا لکھیا ترانہ ہی لاگوُ ہو گیا۔ کئی پاکستانی شاعراں نے اس تبدیلی نوں اک سازش دا روپ دتا ہے۔

ઠمحمد علی جناح، پنڈت جواہر لال نہرو دے سپنے ساکار ہو گئے۔ لارڈ ماؤنٹبیٹن اس خوشی وچ ہی مگن سن کہ اوہناں نے انڈین نیشنل کانگرس اتے آل انڈیا مسلم لیگ دے جھگڑے دا نپٹارا کر دتا سی پر ایہہ گلّ بڑے دکھانت والی ہے کہ ایہناں لوکاں دیاں خوشیاں پچھے لکھاں بے گناہ لوک ایہناں آگوآں دے ہی نمائندیاں ہتھوں کتلوگارت دا شکار ہوئے۔ لکھاں عورتاں دی عزت مٹی وچ رولی گئی۔ پنڈاں دے پنڈ اجڑ گئے۔ دریاواں تے نہراں دے پانیاں دا رنگ لال ہو گیا؟ لکھاں ہی لوک لاچارگی دی حالت وچ اپنے گھر-گھاٹ چھڈّ کے انڈٹھی منزل ولّ تر گئے۔ جنہاں کدی پیر بھنجے نہیں سی لاہیا اوہ اپنے سراں تے سامان اتے کچھڑیں بچے چکی جا رہے سن۔ ساڈے سیاسی آگوُ اس گلّ توں لا پرواہ ہی رہے۔

ઠہر سال اوہناں سیاسی آگوآں دے جنم دن منائے جاندے ہن۔ آزادی دا جشن منایا جاندا ہے۔ پر اجڑے-پجڑے دربھاگے لوکاں دی قسمت 'تے کدے کسے نے چار ہنجھو وی نہیں وہائے۔ 15 اگست، 1947 نوں رات دے باراں وجے یونین جیک اتاریا گیا اتے اس دی تھاں 'تے ترنگا جھنڈا لہرایا گیا اس موقعے 'تے پنڈت جواہر لال نہرو نے اپنی زندگی دا سپنا ساکار ہندا ویکھیا اتے اپنا بھاشن ''گکھتو رجوی 4کتوجئکھ (جو کہ شاید اس دی زندگی دا بہترین بھاشن ہووے) ترنگا جھنڈا لہراؤن توں بعد پڑھیا۔

ઠبہتے لوکاں دا وچار ہے کہ 10 جولائی، 1946 نوں پنڈت جواہر لال دا ایہہ بیان دینا کہ کانگرس سنویدھان گھڑنی سبھا وچ بناں کسے جکڑیویاں دے شامل ہو رہی ہے، اک سوچی سمجھی سکیم سی، جس دا منتوَ ایہہ سی کہ مسلم لیگ وی اس دے پرتیکرم وچ کیبنٹ مشن پلین نوں ردّ کر دیوے، تاں جو دیش دا بٹوارا ہو جاوے اتے اس دے بعد بھارت دے پردھان منتری دی کرسی پنڈت نہرو نوں ملے۔ ایہہ ساری کہانی جانن توں بعد پاٹھک ایہہ وی سمجھ سکدے ہن کہ نہرو اتے جناح کدے وی اکٹھے نہیں رہِ سکدے سن۔ دوویں ہی اہنکار اتے نفرت دے بھرے ہوئے سن اتے دوویں ہی اک-دوجے توں چھٹکارا پاؤنا چاہندے سن؟ تھوتھا پن (ڑئجوکھ)، ایرکھا (ک؛رچتکھ)، اتے نفرت (دجت؛جاک) بلا-شبھا سیاست وچ اہم کردار نبھاؤندے ہن؟