انگریز پنجاب تے قبضہ کیوں کیتا؟(1)

انگریز اخیر کیوں پنجاب تے قبضہ کرنا چاہوندا سی؟ جے ایس دا نکھیڑا ہو جائے تے تہانوں ایس سوال دے جواب راہیں بہوں سارے ہور سوالاں دا جواب آپوں مل ویسی۔ ایہہ گل پہلی لڑی وچ ہو چکی ہے پئی انگریز سمندری رستیاں تے قبضے کرن لئی پرتگالیاں، فرانسیسیاں، ڈچاں وغیرہ نال لڑدا رہیا سی۔ ہند پنجاب ول آؤڻ دا وڈا سبب ساڈی سمندری پٹی دی اہمیت سی۔
اک پاسے سورت سی تے دوجے پاسے لہوری بندر۔ لہوری بندر بارے کسے اگلی لڑی وچ جھات پاواں گا کیونجے لہوری بندر دے تذکریاں توں ایہہ وی جاڻ پاؤ گے پئی جس دریائی تجارت نال لہوری بندر اتے دوجیاں پورٹاں جڑیاں سن اوہناں دا کشمیر، پنجاب اتے سندھ، سرحد نال کیہہ تعلق سی۔ ایہہ دریائی تجارتاں کنج مکیاں ایس بارے وی جھات پاواں گے۔پر ایس ویلے ایہہ گل سمجھ لو پئی تجارتی کوٹھیاں لیڻ والے انگریز 18 ویں صدی دے دوجے ادھ وچ یعنی 1750 توں مار کٹائیاں کریندے اگے ودھ رہے سن۔
1764 توں 1803 تیکر انگریز ہنیری وانگ نرے 37 ورہیاں وچ بنگال، گجرات کاٹھیاوار، مہاراشٹر، بہار، یو پی نوں تھلے لا چکیا سی اتے دلی دا بادشاہ 1803 توں پنشن وصول کرن لگ پیا سی۔ چیتے رہوے پئی 1803 وچ جہیڑا مغل دلی دے تخت تے بیٹھا سی 1857ء والا بادشاہ ظفر اس دا پوتا سی۔ ایہہ خاندان ترے پیڑیاں توں انگریزاں دی پنشن لے رہیا سی۔ ایس پنشن زدہ نوں آخری مغل بادشاہ آکھڻا اک مکر ہے اتے ساڈے بہوں سارے تریخ دان ایس مکر نوں جاری رکھدے نیں۔
خیر 1803 تیک انگریز اگے ودھدا رہیا پر اس دیاں تیزیاں ستلج پار آ کے رک گئیاں۔ انگریز دے کول کیہڑا ایجنڈا سی؟ اوہ ایس پاسے کیوں آیا سی؟ انڈین قوم پرستاں ایس بارے اک کہاڻی بڻائی ہوئی ہے پر اوہ کہاڻی پنجاب تے قبضے ویلے ہی غلط ثابت تھی گئی سی۔ اوہ وچارے آپڻی قوم پرستیاں وچ آکھدے سن پئی انڈیا سونے دی چڑیا سی تے انگریز ایس دا سونا یعنی کپاہ، مصالحے وغیرہ چراوڻ لئی آیا سی۔ ایہہ کہانی ایڈی سادہ ہے پئی ایس تے رویا وی نہیں جا سکدا۔ اجہی کہاڻیاں تے خود انگریزی راج نوں وی بڑیاں چنگیاں لگدیا سن تاں مارے اوہناں وی سانوں کراہے پاوڻ لئی اجہی قوم پرستیاں وچ رجھیاں کہاڻیاں نوں پکا کرن دے جتن کیتے۔
کپاہ وغیرہ تے اضافی شیواں سن پر انگریز دے ایتھے آؤڻ دا وڈا مطلب کجھ ہور سی۔ ایہہ گل پہلے دس دتی گئی ہے پئی انگریز ہند پنجاب ول ہی نہیں آیا سی سگوں ساڈے ول منہ کرن تو پہلاں عرباں تے افریقیاں دی اوہناں تھاواں تے قابض ہویا سی جہیڑیاں سمندروں نیڑے سن۔ 16 ویں صدی تک دنیا دی وڈی تجارت زمینی رستیاں توں ہی ہوندی سی۔ کجھ زمینی تجارتی رستیاں نوں زمینی تجارتاں وچ وڈا مقام حاصل سی۔ ایہناں وچ سلک روٹ یعنی ریشمی رستہ شامل ہے اتے ''سلک روٹ'' دی اہمیت نوں سبھ پردھان منیندے سن۔ سلک روٹ دے کجھ سدھے رستے سن پر ایس دیاں بہوں ساریاں ٹہاڻیاں وی سن۔
جے تسیں کجھ دیر پہلاں چھپڻ والی کتاب ''سلک روٹ دی پادشاہتاں'' پڑھو تاں گل سمجھ آ جاندی اے۔ کجھ ٹہاڻیاں مڈل ایسٹ ول جاندیاں سن تے کچھ وسطی ایشیا ول۔ پر وڈی ٹہاڻی اوہی سی جہیڑی چین توں پنجاب ول آؤندی اتے فیر واہ خاں راہیں تاجکستان توں ترکی تیک جاندی سی۔ انج اک پاسے یورپ دا راہ کھل جاندا سی تے دوجے پاسے اٹلا نٹک تے رومی سمندر ول وی راہ کھل جاندے سن۔ چیتے رہوئے، ہلے دو سمندراں نوں ملاوڻ والی نہر سویز نہیں بڻی سی تے ایہہ زمینی رستہ کارویہار تے بھاری سی۔ کیونجے ایہدے رستے تے ریشم تے کپڑے دی تجارتاں وی وڈی گڻتری وچ ہوندیا سن تاں مارے ہورے ایس دا ناں ''ریشمی رستہ'' پئے گیا۔
چین توں کشمیر، پنجاب اتے یورپ تک ایہہ رستہ سوداگراں نوں وارا کھاندا سی۔ مطلب ایس دا یہہ ہے پئی سلک روٹ دی ایس ٹہاڻی تے وسطی ایشیا، چین، ہند پنجاب، ایران، مڈل ایسٹ یورپ اک مک ہو جاندے سن۔ وچلی گل ایہہ سی پئی ایس رستے تے تجارتاں کرن لئی ایہناں پادشاہیاں نال مک مکا کرنا لوڑی دا سی۔ وگرنہ مال دے لٹڻ دیاں ضمانتاں نہ سن۔ایہہ زمینی رستہ جتھوں جتھوں لنگدا سی اتھے وڈی پادشاہتاں ہی نہیں سن سگوں وڈے مذہب وی ساہمڻے آئے۔ پارسی مت، بدھ مت، عیسائیت اتے اسلام دے وادھے وچ سلک روٹ دا کردار سی اتے بلخ بخارا ورگے وڈے شہراں نوں وی سلک روٹ ہی دا آسرا تگڑا کردا سی۔
ہڻ تسیں ذرا بلخ بارے سوچو۔ بلخ اوہ ریاست سی جہیڑی مجوسیاں یعنی پارسیاں دا مرکز سی۔ ایس دا واہ خاں رستے نال فاصلہ بہوں تھوڑا سی۔ بلخ نیں اسلام آوڻ توں پہلاں پارسی مت نوں ہی نہیں وادھا دتا بلکہ فارسی نوں وی پھیلایا سی۔ایہہ سبق بہوں پراڻا ہے پئی جے مذہب، زبان تے قوم پرستیاں اک مک ہو جاوڻ تے بڑی تگڑی طاقتاں بندیاں نیں۔ فارسی دا جہیڑا لہجہ بلخیاں اپنایا اوہ فارسی زبان دی اک تگڑی ٹہاڻی بڻی اتے وسط ایشیا تے ہند پنجاب وچ بولڻ لکھڻ والی فارسی تے ایس ٹہاڻی دا اثر بہوں سی۔ بلخ دا پنجاب، کشمیر تے وی قبضہ رہیا اتے ایران تے وی۔ ایس سب بارے گل کرن دا مطلب ایہہ ہے پئی زمینی رستیاں نال تجارتاں دا اپڻا اک سلسلہ سی۔ ( جاری جے)