پنجاب ونڈیا گیا

پنجاب ونڈیا گیا، اس دے لوک ونڈے گئے اتے پنج دریاواں دا پانی ونڈیا گیا۔ چار چفیرے بیدوشیاں دا خون  بہہرہا سی۔ پنجاب نوں ونڈن والے 14-15 اگست 1947 نوں آپو-اپنے راجگڑھاں (دلی اتے راولپنڈی) وچّ روشنیاں کر رہے سن، خوشیاں منا رہے سن 

پر پنجاب، پنجابی اتے پنجابیت دے جھنڈابردار واہگے دی سرحد ‘تے کھڑے کدے دلی دیاں روشنیاں ولّ دیکھ رہے سن تے کدے راولپنڈی دیاں روشنیاں ولّ۔

  

ڈاکٹر. سکھدیال سنگھ

پنجابی صوبے مطلب حال بھارتی پنجاب دا رقبہ پنجاہ ہزار کلومیٹر توں تھوڑھا جیہا ہی ودھ اے۔ ایہہ صوبہ جغرافیائی (اصلی) پنجاب دے پنجویں کو حصے جڈا کو اے۔

جغرافیائی پنجاب کسے صوبے جاں ریاست دا ناں نہیں اے۔ پنجاب اپنے-اپنے وچ اک دیش اے۔ پنجاب تہذیبی ملک اتے رہتلاں نوں جم دین والی سرزمین دا ناں اے۔ اس دا ایہہ سبھیاچار عالمی پدھر تے پسر چکیا اے اتے عالمی نوں ‘ہڑپا سبھیتا’ دے ناں ہیٹھ اپنا ترقی دکھا چکیا اے۔ اجے سندھ گھاٹی دی رہتل پنپنی وی شروع نہیں سی ہوئی جدوں ہڑپا رہتل عالمی پدھر اتے ترقی یافتہ ہو چکی سی۔ ہڑپا قدرت پنج دریاواں دی سرزمین اپر پھیلی ہوئی رہتل سی۔ ایہہ سندھ گھاٹی رہتل توں اک یگ اگیتی سی۔ ہندوستان نے سندھ گھاٹی رہتل وچوں جم لیا سی جدونکھ پنجاب، پنجابی اتے پنجابیت اس توں اک یگ پہلاں اپنی ہوند قایم کرکے عالمی پدھر اپر پھیل چکی سی۔ اک یگ ہزار سال دا وی ہو سکدا اے اتے اس توں گھٹ-ودھ وی۔ ایہہ ضروری نہیں کہ پنجاب اتے پنجابی حال گورمکھی لپی دے لباس وچ ہی ہندے۔ ایہہ تاں یگاں-یگاتراں بعد پنجابی رہتل نوں مڑ ابھارن دا اک اپاء سی جہڑا سکھ لہر نے مہیا کیتا سی۔ ہڑپا دا پنجابی سبھیاچار اپنی لپی وچ سی۔ ہڑپا لپی اج دی گورمکھی نالوں کتے زیادہ ترقی یافتہ سی۔ ہڑپا لپی سکیاں، موہراں اتے گرنتھاں وچ سی۔ ہڑپا دی بدقسمتی ایہہ سی کہ اس نوں ایران توں آؤن والے آریہ قبیلیاں نے بری طرحاں کچل دتا اتے ایہہ مڑ اپنے پیراں تے کھڑی نہیں ہو سکی۔ یگاں بعد پنجابی بولی سکھ لہر نے گورمکھی لباس وچ پھر اپنے پیراں تے کھڑی کیتی۔ سکھ لہر نے گورمکھی راہیں ہڑپا رہتل دے گواچ چکے عکس نوں پھر توں ابھارن دا جھنڈا چکیا سی۔

پنجاب کسے صوبے جاں ریاست دا ناں نہیں اے۔ ایہہ اپنے آپ وچ اک دیش اے۔ اس دا اپنا آزاد سبھیاچار اتے روایتاں ہن۔ اسے کارن پنجاب اپر جدوں وی ہندوستانی سمراٹاں دا راج قائم ہندا رہا اے، اوہناں نے پنجاب دے آزاد رتبے نوں سٹّ ہی ماری اے۔ پنجاب نوں صرف پنجابی حاکماں نے ہی آزاد رتبہ دوایا اے۔ پنجاب دا سماجی پکھ وی سمجھنا چاہیدا اے۔ سکھ دھرم نوں دھارن کرن توں پہلاں لوکاں دے بہت وڈے حصے نے اسلام نوں دھارن کر لیا سی۔ گرو ارجن دیوَ جی نے سبھ توں پہلاں جٹاں نوں سکھ دھرم وچ لیاندا سی۔ گرو تیغ بہادر جی نے تاں مالوے اتے بانگر علاقے دے ایسے طوفانی دورے کیتے سن کہ اتھوں سروریاں دا پوری طرحاں صفایا کر دتا سی۔ سروریئے صوفیاں وانگ ہی اسلام نوں پرچارن والی اک سمپردا سی۔ پنجاب دے دوریاں نوں دیکھ کے کشمیری طبقہ وی گرو تیغ بہادر جی ول دیکھن لگ پیا سی۔ اوہ گرو تیغ بہادر جی دی حضوری وچ اکٹھے ہونے شروع ہو گئے سن۔ پنجاب وانگ گرو جی نے کشمیر دے دوریاں دا وی پروگرام بناؤنا شروع کر دتا سی۔ اس کارن مغل حکومت نے پہلاں گرو ارجن دیوَ جی اتے پھر گرو تیغ بہادر جی نوں شہید کر دتا سی۔ اتری بھارت دے غیر-اسلامی سماج نوں سنبھالن لئی ایہہ بہت وڈی قربانی سی۔ غیر-اسلامی حاکم پنجاب اتے کشمیر نوں چھڈّ چکے سن۔ اوہناں دیاں نگاہاں وچ سرسوتی اتے گھگر ندیاں ہی ہندوستان دی مغربی سرحد سن۔

ہڑپا رہتل دے خاتمے توں بعد پنجاب نے مڑ اپنی آزاد ہستی نوں پورس دے ویلے ابھاریا سی۔ 327-28 پو۔ای۔ وچ پورس پنجاب دے قبیلیاں دا سردار سی۔ اس نے پنجاب وچ اپنی بادشاہت قایم کیتی ہوئی سی۔ جدوں یونان دا بادشاہ سکندر عالمی نوں فتح کردا ہویا ہندوستان ول ودھ رہا سی تاں اوہ جہلم دریا دے کنڈھے تے آ کے رک گیا سی۔ جہلم پورس دے راج دی مغربی سرحد سی۔ پورس نے سکندر دا ڈٹ کے مقابلہ کرن دی کوشش کیتی پر اس دے گوانڈھی راجاں نے جاں تاں سکندر نال میل-ملاپ کر لیا جاں نرپکھّ رہے۔ اس ساری چال دے موڈھی کوٹلیا اتے چندر خفیہ موریا سن۔ کوٹلیا اتے چندر خفیہ موریا سمیت امبھی راجے سکندر نال مل گئے سن۔ اوہناں نوں پورس کنڈے وانگ رڑکدا سی۔ اوہ نہیں سی چاہندے کہ پورس مضبوط ہووے پر اوہناں دی چال پٹھی پے گئی سی۔

پورس نے درڑھ نشچا کیتا ہویا سی کہ اوہ حملہ آور نوں کسے وی قیمت تے جہلم پار نہیں کرن دیویگا۔ کوٹلیا اتے چندر خفیہ موریا سکندر نال مل چکے سن۔ اس کرکے اوہناں نے سکندر نوں صلاحَ دتی کہ جہلم نوں ہیٹھاں جا کے پار کیتا جاوے۔ جہلم نوں کافی دور ہیٹھاں جا کے پار کر لیا گیا۔ سکندر اتے پورس دی زبردست لڑائی ہوئی۔ اس لڑائی وچ پورس دا سبھ توں پیارا اتے وڈا پتر سنگھر ماریا گیا پر اس نے شام ہون تک ڈٹ کے مقابلہ کیتا۔ سکندر پہلے دن دی دو پہراں دی لڑائی وچ ہی دشمن دا ملیاگوشت کر دندا سی۔ دو پہراں دی لڑائی تک اوہ دشمن اپر فتح حاصل نہیں کر سکدا سی تاں اوہ اس نال بناں جھجک سمجھوتہ کر لیندا سی۔ ایہی حالت پورس نال ہو رہی لڑائی دی ہو گئی سی۔ سکندر نے دوپہر ڈھلن توں بعد اپنے-اپنے پورس دے ہاتھی ساہمنے جا کے اچی آواز وچ کیہا، ‘پورس توں میرا دوست ہیں۔ میں تیرے نال سمجھوتہ کرنا چاہندا ہاں۔ توں ہی پنجاب دا بادشاہ ہیں۔ آ رل کے عالمی نوں فتح کریئے۔” آخر کجھ ویلے دی بحث دوستی وچ بدل گئی۔ کوٹلیا، چندر خفیہ اتے امبھی دیاں یوجناواں ناکام ہو گئیاں سن۔ سکندر اتے پورس نے پنجاب توں اگے مگدھ راج نوں جتن دیاں سکیماں بنائیاں۔ بدقسمتی نال یونانی فوج بغاوت کر گئی اتے سکندر نوں بیاس دریا توں ہی واپس مڑنا پیا اتے پورس پھر اپنے ہی بلبوتے پچھے اکلا رہِ گیا۔ بھارتی اتہاسکاراں نے ہمیشہ پورس نوں انگولیاں کیتا اتے اس دے مقابلے تے کوٹلیا اتے چندر خفیہ نوں ابھاریا اے۔ سکندر دے معاملے وچ ایہناں دی پنجاب نال غداری نوں اکا ہی نظر انداز کرکے ایہناں نوں بھارت دے اسریئے دے روپ وچ ساہمنے لیاندا اے۔ کوٹلیا اتے چندر خفیہ نے آخرکار پورس نوں دھوکھے نال مروا دتا سی۔ ایہہ لمی چوڑی کہانی اے۔ پورس دے راج نوں کجھ ویلے لئی اس دے چھوٹے پتر ملّ کیتو (ملکیت) نے سمبھالیا سی پر اوہ وی اپنے راج-دور دے دوجے سال وچ ہی پرشیا دے دارا چوتھے دی مدد کرن گیا جنگ وچ ماریا گیا سی۔ ملّ کیتو دی بیواہ رانی نوں کوٹلیا دی صلاحَ نال چندر خفیہ نے بندی بنا لیا سی۔ اس طرحاں پنجاب چندر خفیہ موریا دے راج دا حصہ بن گیا۔

بابر دے مغل سامراج دی قیام دے نال ہی پنجاب وچ سکھ دھرم دی شروعات ہو گئی سی۔ سکھ دھرم نے پنجاب دی دھرتی تے ایسا انقلاب لیاندا سی کہ لوک جہڑے ہر حملہ آور دے اگے جھک جاندے سن، پھر توں تلواراں پھڑ کے حملہ آوراں خلاف کھڑے ہو گئے۔ گرو نانک دے سکھ انقلاب نوں ساڈے مذہبی ٹھیکیداراں اتے گرو دی گولک اپر اپنا پیٹ پالن والے کجھ سنتاں-مہنتاں نے کرمکانڈ والا بنا دتا اے کہ اج دے گرسکھ نوں کجھ سمجھ نہیں آ رہا کہ گرو نانک دی سکھیا کی اے۔ دس گرو صاحبان راہیں سرجے گئے سکھ انقلاب دا سٹہ ایہہ ہویا سی کہ گرو گوبند سنگھ جی دے جوتی-جوتی سماؤن پچھوں بندہ سنگھ بہادر نے خالصے دی واگڈور سنبھال کے بہت وڈے حصے وچوں مغل سامراج نوں جڑھاں توں اکھیڑ دتا سی۔ ایہہ 1709-10 دا سماں سی اتے گیارویں صدی وچ محمد غوری دے حملیاں توں شروع ہو کے پہلا موقع سی جدوں بدیشی سامراج نوں الٹا کے پنجاب دی دھرتی تے اتھوں دے لوکاں دا راج قائم کیتا گیا سی۔ ایہہ کم بندہ سنگھ بہادر نے کیتا سی۔ بندہ سنگھ بہادر نے خالصے دا راج جاں دوجے شبداں وچ اتھوں دے لوکاں دا راج قائم کرکے، ترنت ہی جاگیرداریاں اتے بسویداریاں توڑ کے اتھوں دے کمی لوکاں نوں ونڈ دتیاں سن۔ پنڈاں دے کمی لوک وہیراں گھتّ کے بندہ سنگھ بہادر کول پہنچدے سن اتے اس کولوں زمیناں دے پٹے، پنڈاں دیاں چودھراں اتے گھوڑ سواراں دیاں ٹکڑیاں لے کے آپو-اپنے پنڈاں نوں مڑدے سن۔ اس ویلے دیاں خفیہ مغل رپورٹاں اس طرحاں دیاں خبراں نال بھریاں پئیاں ہن جنہاں وچ دسیا ہندا سی کہ پنڈاں دے کمی اتے کرتی لوکاں دیاں وہیراں بندہ سنگھ بہادر پاس پہنچ رہیاں ہن۔ ایہہ بندہ سنگھ بہادر دا خالصہ انقلاب سی۔ اج دے کجھ سکھ سیاستدان اپنی سیاست دی سفلتا نال اپنے دھیاں-پتاں نوں پالدے ہن پر گرو گوبند سنگھ اتے بابا بندہ سنگھ بہادر نے اپنے پتراں نوں عامَ لوکاں لئی قربان کر دتا سی۔

اس ویلے دا بادشاہ بہادر شاہ اپنیاں ساریاں مہماں چھڈّ کے پہنچ گیا سی۔ اس دے نال ہی راجپوتانے دے سارے راجپوت راجے، مراٹھے، ہریانے اتے یو۔پی۔ دے جاٹ لیڈر پہنچ گئے سن۔ اوہناں نے بندہ سنگھ بہادر دیاں لوک-فوجاں نوں چارے پاسیاں توں گھیر لیا سی۔ آخر اس خالصہ انقلاب نوں کچل دتا گیا۔ بندہ سنگھ بہادر اتے اس دے 780 ساتھیاں نوں جیوندیاں نوں پکڑ لیا گیا سی پر بندہ سنگھ بہادر اپنی اتے اپنے پتر دی شہادت دے کے حکومت نوں آخری وار وی مات پا گیا سی۔

مغل سامراج پھر توں پنجاب وچ قایم ہو گیا سی۔ 1739 وچ پنجاب اتے ہندوستان اپر نادر شاہ نے حملہ کیتا سی۔ اس نے سارے اتری بھارت نوں لاہور توں لے کے دلی تک تحس-نحس کر دتا سی۔ ساریاں ہندوستانی طاقتاں، سمیت دلی دے مغل بادشاہ، اس دے ساہمنے ہتھ جوڑ کے کھڑھیاں سن پر خالصہ پنتھ پنجاب وچ دریاواں دے کنڈھیاں تے کھڑھا نادر شاہ دے مڑن دی اڈیک کر رہا سی۔ جیوں ہی نادر شاہ دلی نوں لٹّ کے واپس آ رہا سی تاں خالصہ جتھیاں نے اس دی فوج نوں ہر دریا دے کنڈھیاں تے لٹّ لیا اتے اس دی قید وچوں ہندوستانی عورتاں تے آدمیاں نوں چھڈوایا سی۔ جس طرحاں بابر دے حملے ویلے گرو نانک کھڑھا بابر نوں ونگار رہا سی، اسے طرحاں نادر دے حملے ویلے وی اکلا خالصہ ہی اس دے گھوڑیاں دے سماں ہیٹھ انگیار وچھا رہا سی۔ اپنی اس طرحاں لٹّ ہندی دیکھ کے نادر شاہ بھچکا رہِ گیا سی۔ اس دے پنجاب دا گورنر زکریا خان سی۔ اس نے زکریا خان توں پچھیا کہ ایہہ لٹّ مار کرن والے کون ہن؟ ایہناں گلاں نوں مسلمان لکھاری احمد شاہ بٹالوی نے وی لکھیا اے۔ اوہ لکھدا اے کہ زکریا خان نے جواب دتا کہ ایہہ سکھ ہن، گرو نانک دا ناں لیندے ہن، امرتسر دے سروور وچ اشنان کر کے طاقت حاصل کردے ہن۔ نادر شاہ نے پچھیا کہ ایہہ رہندے کتھے ہن؟ دسیا گیا کہ ایہناں دا گھر-گھاٹ کوئی نہیں اے۔ حکومت نے ایہناں نوں کٹمار کے پنڈاں تے شہراں وچوں کڈھ دتا اے۔ ہن تاں ایہہ گھوڑیاں دیاں کاٹھیاں تے ہی رہندے ہن۔ جنگلاں دے جھنڈ ہی ایہناں دیاں بستیاں ہن۔ نادر شاہ نے ترنت کیہا کہ ‘تاں پھر ایہناں توں بچ کے رہِ۔ جے ایہناں تے ترنت قابو نہ پایا تاں ایہہ اس دھرتی دے مالک بن جانگے۔’ نادر شاہ جیسے مہاں-دھاڑوی دیاں اس طرحاں دیاں ٹوکاں صرف ایہو ہی درسا رہیاں ہن کہ جدوں سارا ہندوستان حملہ آوراں اگّ جھک گیا سی تاں خالصہ اپنی ماں-زمین (جاں پتر-زمین) دے ہوئے اپمان دا بدلہ لے رہا سی۔

نادر شاہ دے حملے توں پنجاب دے علاقیاں نوں توڑن دی گل شروع ہو گئی سی۔ نادر شاہ نے پہلی وار پنجاب دے چار پرگنے، جنہاں نوں اس ویلے دی بولی وچ ‘چار محل’ کیہا جاندا سی، مغل بادشاہ کولوں اپنے سامراج وچ ملاؤن دی لکھتی پروانگی لے لئی سی۔ اس دے نال ہی اس نے جہلم اتے سندھ دے وچکارلا دواب وی لکھتی روپ وچ لے لیا سی۔ ایوں ہندوستان دے اپنے حاکماں نے ہی دیش دی مغربی سرحد نوں سنگیڑنا شروع کر دتا سی۔ اس حساب نال ہندوستان دی مغربی حد سندھ دریا نہیں سی سگوں جہلم بن گیا سی۔
نادر شاہ توں بعد احمد شاہ ابدالی نے ہندوستان اپر حملے 1747–48 توں لے کے 1767–68 تک جاری رکھے سن۔ ایہناں دے سٹے وجوں ستلج تک دا سارا علاقہ افغان سامراج وچ ملا لیا گیا سی۔ احمد شاہ ابدالی ویلے ہندوستان دی مغربی سرحد سندھ اتے جہلم نہیں سگوں ستلج دریا سی۔ ستلج توں لے کے سندھ دریا تک دا وڈا کھیتر ہندوستانی حاکماں نے اپنے ہتھاں نال لکھ کے افغان سامراج نوں دے دتا سی۔ اس لئی اکلا مغل بادشاہ (احمد شاہ) جاں مغل اہلکار ہی ذمہ وار نہیں سن سگوں مراٹھا لیڈر وی انے ہی ذمہ وار سن۔ ابدالی دے پچھلے حملیاں ویلے مراٹھے ہی اتری ہندوستان دے مالک سن پر اوہ 1761 وچ پانیپت دی تیجی لڑائی وچ ایہہ سبھ چھڈّ چکے سن۔ مڑ کے اوہناں نے ایہہ علاقے واپس لین دی کوشش ہی نہیں کیتی۔ اس وڈا کھیتر وچ ستلج توں لے کے سندھ دریا وچکارلا سارا پنجاب کشمیر سمیت لیہ اتے لداخ اتے سندھ صوبہ دا علاقہ وی شامل سی۔ ایہہ وڈا کھیتر ہندوستان کولوں کھوہ لیا گیا سی۔

ہندوستان دیاں ساریاں طاقتاں احمد شاہ ابدالی ساہمنے ہار منّ چکیاں سن۔ مراٹھیاں نے احمد شاہ ابدالی دی این منّ کے اپنا راج-حصہ سنبھال لیا سی۔ ابدالی ہندوستان وچ رہنا نہیں سی چاہندا پر اوہ ہندوستان نوں ایسی طاقت حوالے کرنا چاہندا سی جہڑی ابدالی نوں اپنا سپریم لارڈ سمجھ کے راج کرے۔ مراٹھے اس کم لئی تیار ہو گئے سن۔ مراٹھیاں ولوں ابدالی ہیٹھاں رہِ کے راج کرن دی گل نال ابدالی دا اک کم تاں پورا ہو گیا سی پر اوہ اس دے نال-نال پنجاب وی اپنی وشواس-پاتراس دھر نوں سونپنا چاہندا سی تاں کہ اوہ ہندوستان وچ آؤن لئی پنجاب وچوں دی سرکھات لنگھ سکے۔ سن 1764–65 تک ابدالی نوں ایہہ پتہ لگ چکیا سی کہ پنجاب نوں صرف سکھ سنبھال سکدے سن۔ اس لئی ابدالی دیاں ساریاں کوششاں سکھاں نوں اپنے ول کھچن لئی لگ گئیاں سن۔ سن 1765 وچ جدوں ابدالی ستویں وار لاہور آیا تاں اس ویلے سردار لہنا سنگھ بھنگی لاہور دا حاکم سی۔ ابدالی نے لاہور دے نامور وسنیکاں نوں اکٹھا کرکے پچھیا کہ لاہور دا گورنر کس نوں بناؤنا چاہیدا اے۔ سارے وسنیکاں نے اک رائے نال کیہا کہ اتھے لہنا سنگھ بھنگی راج کردا رہا اے۔ کسے وی شہری نوں اس توں کوئی وی شکایت نہیں اے۔ اس دے راج وچ پہلی وار لاہور نواسیاں نوں سکھ-شترقی دا سماں ملیا اے۔ ایہہ سن کے ابدالی نے کیہا، ”جاؤ، لہنا سنگھ بھنگی نوں سمجھا-بجھا کے اک وار میرے کول لے آؤ۔ میں اس نوں اپنے ولوں لاہور دا گورنر بنا دیاںگا۔”

لاہور دے وسنیک ابدالی ولوں دتے تحفیاں نال لہنا سنگھ بھنگی دی بھال کردے ہوئے اس کول پہنچ گئے سن۔ یاد رہے   جدوں ابدالی لاہور پہنچیا سی تاں لہنا سنگھ بھنگی وی باقی سکھ سرداراں سمیت لاہور چھڈّ کے ابدالی توں انی دور چلے گئے سن جتھوں تک اوہ سمجھدے سن کہ اتھے تک پہنچ کے ابدالی اوہناں اپر کوئی تکڑی کاروائی نہیں کر سکدا سی۔ سکھ سرداراں وچ انی طاقت نہیں سی کہ اوہ ابدالی دا تازادم مقابلہ کر سکن۔ جدوں ابدالی تھکّ اتے اکّ جاندا سی تاں ہی اوہ ابدالی اپر گریلا حملے کردے سن۔ ایہہ سکھاں دی یدھ-پالیسی سی۔ لاہور واسی لہنا سنگھ بھنگی کول گئے۔ اس نوں ابدالی ولوں بھیجے گئے تحفے (سکے میوے اتے گرم شال) دتے تے ایہہ وی دسیا کہ ابدالی نے اس نوں لاہور دا گورنر بنا دینا اے۔ لہنا سنگھ بھنگی نے ایہہ جواب دتا سی: ‘خالصے نے جو کجھ لینا اے اوہ ادور پرکھ توں لینا اے۔ اسیں تاں بھجے ہوئے چھولے اتے مسیاں روٹیاں کھا کے پلے ہاں، جنگلاں وچ رہِ کے جیون بتیت کیتا اے۔ ایہہ میوے تے گرم شال ساڈے کسے کم دے نہیں۔ ابدالی نے جو کجھ دینا اے، اوہ ادور تخت صاحب پہنچ کے دیوے۔ اتھے سربتّ خالصہ فیصلہ کریگا کہ ابدالی دیاں پیشکشاں دا کی کرنا اے۔ میں اکلا اس بارے کجھ نہیں کہہ سکدا۔’

ایہہ پیش کش ناکام ہو جان توں بعد ابدالی پنجاب نوں اسے طرحاں چھڈّ کے ہی واپس چلیا گیا سی۔ خالصے نے اس دے جان توں بعد پھر سارے پنجاب نوں پہلاں وانگ ہی روک لیا سی۔ اس توں پتہ لگدا اے کہ ہندوستان دی کسے وی طاقت نوں ستلج توں لے کے سندھ دریا تک دے وڈا کھیتر دی پرواہ نہیں سی۔ صرف سکھ اپنے دیش نوں سندھ دریا تک اپنا سمجھدے سن۔ اوہ اتھے کسے وی غیرملکی حاکم دا راج نہیں چاہندے سن۔ اوہناں دا نشانہ پنجاب نوں آزاد کرا کے اتھوں دے لوکاں دا راج قائم کرنا سی۔ اوہناں ساہمنے بندہ سنگھ بہادر دا قایم کیتا ہویا راج اک ماڈل دی طرحاں سی۔ ابدالی آخر بے بسی دی حالت وچ پنجاب نوں للچائیاں اکھاں نال دیکھدا ہویا مر گیا سی۔ اس نے مراٹھیاں نوں ہرایا سی پر پنجاب وچوں سکھاں نے ابدالی نوں بھجا دتا سی۔

ابدالی توں بعد اس دے پتر تیمور شاہ اتے اس دے پوترے شاہ زمان دے حملیاں دی گل بڑی دلچسپ اے۔ دلی دا مغل بادشاہ عالم تیمور دا سالا سی۔ اوہ چاہندا سی کہ تیمور شاہ دلی پہنچ کے اس دیاں دشمن طاقتاں نوں سبق سکھائے۔ اس دے بدلے اوہ بھاویں اتھوں کجھ وی لے جاوے۔ اس مقصد لئی تیمور شاہ نے قابل توں چل کے دلی پہنچن دیاں تن کوششاں کیتیاں پر اوہ پنجاب وچوں نہیں لنگھ سکیا کیونکہ خالصے نے کیہا ہویا سی کہ پنجاب خالصے دا اے۔ اتھوں دی کوئی دھاڑوی جاں حملہ آور نہیں لنگھ سکدا۔ سن 1793 وچ تیمور شاہ مر گیا سی اتے اس دا پتر شاہ زمان قابل دا بادشاہ بنیا۔ اس نے وی تن وار اپنے مامے شاہ عالم دی مدد کرن لئی دلی پہنچنا چاہیا پر اوہ وی پنجاب وچوں لنگھ کے دلی نہیں پہنچ سکیا کیونکہ پنجاب وچ خالصے دیاں مسلاں دا راج سی۔ آخری وار شاہ زمان نے وی کوشش کیتی سی کہ سکھ لیڈر اس پاس آؤن اتے اوہ سکھاں نوں پنجاب سونپ دیویگا۔ دوجے پاسے سکھ لیڈر وار وار کہہ رہے   سن کہ اوہناں نے پنجاب نوں پہلوں ہی اپنی ہمت نال روکیا اے، ہن اوہ سانوں کی دیویگا۔ اس ویلے سکھ لیڈر مہاراجہ رنجیت سنگھ سی۔ اس نے شاہ زمان نوں لاہور قلعے دے سمن برج ہیٹھ کھلو کے کیہا سی، ”اے ادبالی دے پوترے تینوں خالصے دا لیڈر للکار رہا اے۔ جاں تاں باہر نکل کے دو-دو ہتھ کر، نہیں تاں جدھروں آیا ہیں اودھر نوں ہی چلا جا۔” اس طرحاں دیاں گلاں سکھ لیڈر اس ویلے کر رہے   سن جدوں ہندوستان دیاں ساریاں طاقتاں- مراٹھے، راجپوت، رہیلے، مغل آدی بالکل ہار چکیاں سن اتے ہندوستان دے پنجاب، کشمیر اتے سندھ کھیتراں نوں بھلّ چکیاں سن۔

افغان سامراج دی قبر تے خالصے دا راج اساریا گیا سی۔ سن 1799 وچ لاہور جت کے مہاراجہ رنجیت سنگھ نے باقاعدہ روپ وچ خالصے دے راج دا اعلان کر دتا سی۔ جیوں جیوں خالصہ راج پھیل رہا سی تؤں تؤں افغان سامراج سنگڑ رہا سی۔ اخیر 1815–16 وچ احمد شاہ ادبالی دے دوویں پوترے شاہ زمان اتے شاہ سزا خالصے دی شرن وچ آ گئے سن۔ شاہ زمان نوں 1801 وچ تخت توں لاہ کے دوویں اکھاں توں اننھا کر دتا گیا سی۔ تن کو سالاں بعد شاہ سزاہ قابل دا بادشاہ بن گیا سی۔ ایہہ شاہ زمان دا چھوٹا بھرا سی پر 1808 وچ اس نوں وی تخت توں لاہ دتا گیا سی۔ آخر ایہہ دوویں بھرا بچدے-بچاؤندے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی شرن وچ آ گئے سن۔ اتہاس نے اپنا پورا چکر کٹّ لیا سی۔ تن وار پنجاب وچ حملہ آور وجوں آیا شاہ زمان 1815 وچ پنجاب وچ ہی شرن لین لئی مجبور ہو گیا سی۔ ایہہ سبھ خالصے دیاں پراپتیاں سن۔ جہڑا کوہنور ہیرا سن 1739 وچ مغل بادشاہ کولوں نادر شاہ کھوہ کے لے گیا سی اوہی کوہنور ہیرا احمد شاہ ادبالی کول ہندا ہویا پہلاں تیمور شاہ، پھر شاہ زمان اتے پھر شاہ سزاہ پاس پہنچ گیا سی۔ جدوں شاہ سزاہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی شرن وچ آ گیا تاں کوہنور ہیرا مڑ مہاراجہ رنجیت سنگھ پاس پہنچ گیا سی۔

مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں سن 1799 وچ قایم راج سن 1839 تک پھیلدا اتے پرسدا ہویا قابل-قندھار تک پہنچ گیا سی۔ پنجاب اتے ہندوستان دا اوہ کھسیا ہویا وڈا کھیتر، جس نوں ہندوستانی طاقتاں اکا ہی وسار چکیاں سن، خالصے نے پھر توں افغان سامراج کولوں کھوہ کے واپس لے لیا سی۔ اس واپس لئے ہوئے علاقے وچ خالصے نے اپنی اگوائی ہیٹھ ہندوستانی لوکاں دا ہی راج قائم کیتا سی۔ خالصہ راج دیاں مغربی حداں سندھ دریا توں وی پرھے چلیاں گئیاں سن۔ سن 1839 وچ ترے-پکھی سندھی راہیں قابل دے تخت تے شاہ سزاہ نوں بٹھایا گیا سی۔ اس اپر شرط لائی گئی سی کہ اوہ ہر چھماہی پنجاب دے مہاراجے نوں نذرانہ پیش کریا کریگا اتے قابل وچ پئی ہر چیز واپس لاہور بھیجیگا جہڑی کدے ہندوستان وچوں لٹّ کے لیاندی گئی سی۔ اسے شرط ماتحت قابل توں سومناتھ مندر دے دروازے موڑے گئے سن۔ ایہہ چاندی دے دروازے سن۔ بھاویں باقی واپس لیاندیاں گئیاں چیزاں-وستاں دی اج سانوں پوری جانکاری نہیں ملدی پر مہاراجہ رنجیت سنگھ نے کنور نونہال سنگھ دی ڈیوٹی لگا دتی سی کہ اوہ شاہ سزاہ دے تعاون نال قابل دے خزانے وچ پئیاں اوہناں ساریاں وستاں دی لسٹ تیار کرے جہڑیاں ہندوستان وچوں لٹّ کے لجائیاں گئیاں سن۔ ایہناں وستاں بارے ریکارڈ سمبھالے نہیں جا سکے کیونکہ 1839 وچ ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت ہو گئی سی۔ مہاراجے دی موت نال لاہور وچ گڑبڑی پھیل گئی سی۔

کنور نونہال سنگھ شاہ سزاہ نوں قابل دے تخت اپر بٹھاؤن لئی گئی فوج دا سپہ سالار سی۔ قابل وکھے سارا کم بڑے یوجنابدھّ طریقے نال ہو رہا سی کہ پچھے لاہور وکھے مہاراجہ رنجیت سنگھ ادور چلانا کر گئے۔ مہاراجے دے ادور چلانے نال ساری سکیم ہی ٹھسّ ہو گئی سی۔ کنور نونہال سنگھ نوں قابل توں لاہور واپس آؤنا پیا سی۔ اوہ وستاں تاں واپس منگواؤن دا انتظام کر لیا گیا سی پر بعد وچ ایہناں نوں سمبھالیا نہیں جا سکیا سی۔ کجھ گلاں تاں ترے-پکھی سندھی (1839) وچ ہی لکھ کے پوریاں کر لئیاں سن پر کجھ گلاں لکھت وچ نہیں آ سکدیاں سن۔ کجھ گلاں ایسیاں ہندیاں ہن جنہاں نوں تکڑا جرنیل جاں تکڑی دھر اپنے-اپنے ہی کروا لیندی اے۔ مطلب ایہہ اے کہ خالصے نے ہندوستان نالوں کھواے گئے علاقے دے نال-نال اوہ وستاں وی واپس لے لئیاں سن جنہاں نوں حملہ آور ہندوستان وچوں لٹّ کے باہر لے گئے سن۔ ایہناں وچ کوہنور ہیرا اتے سومناتھ دے دروازے پرمکھ سن۔ کنور نونہال سنگھ نوں صرف اٹھ-نوں مہینے خالصہ دربار وچ حکومت کرن دا موقع ملیا سی کیونکہ کنور نونہال سنگھ، مہاراجہ کھڑک سنگھ دے ہندیاں ہی خالصہ دربار دے ریجینٹ بن گئے سن۔ کنور نے اپنے اٹھ-نوں مہینیاں دی حکمرانی دوران ہی ایشیا نوں فتح کرن دے منصوبے بناؤنے شروع کر دتے سن۔ اس دی سوچ وچ ہندوستان دا تخت ‘تخت-اے-تاؤس’ وی سمایا ہویا سی جس نوں نادر شاہ اپنے نال ایران لے گیا سی۔ کنور نونہال سنگھ نے قابل مہم توں پریرنا لے کے ایران وچ وی مہم لجان دا من بنا لیا سی تاں کہ ہندوستان دے تخت ‘تخت-اے-تاؤس’ نوں وی واپس لیاندا جاوے پر عمر نے وفا نہیں کیتی۔ چھیتی ہی کنور دی اک حادثے وچ موت ہو گئی سی۔

خالصہ راج اپنے-اپنے وچ اک کرشما سی۔ سارے خالصہ راج، جس دیاں حداں ستلج توں لے کے سندھ توں پرھے قابل-قندھار نال جا لگیاں سن تے جس وچ کشمیر، لداخ، تبت دا وی علاقہ سی، سکھاں دی گنتی مساں-مساں دس فیصدی ہی سی۔ پھر وی سکھاں نے ہوراں نوں ایہہ احساس نہیں سی ہون دتا کہ خالصہ راج اک فرقے دا راج اے۔ خالصہ راج نوں سارے اپنا ہی راج سمجھدے سن۔ اصل وچ پنجاب دے اتہاس وچ پہلی وار پنجابی قوم ہون دا احساس بھریا گیا سی۔ ایہہ خالصہ راج دی وڈی حصول سی۔

کجھ کارناں کرکے سن 1849 وچ خالصہ راج ختم ہو گیا سی۔ ایہہ بہت وڈا دکھانت سی۔ جو پنجاب 1947 تک بنیا رہا سی، اس وچوں انگریزاں نے کئی صوبے (جویں کہ جموں-کشمیر اتے اتر-مغربی سرحدی صوبے) الگ کر دتے سن، پھر وی اوہ بہت وڈا سی۔ ایہہ پنجاب وی جمنا توں لے کے سندھ دریا تک دا سی۔ ایہہ خالصے دی ہی دین سی۔ انے وڈے پنجاب نوں پہلاں ہندوستان دی کوئی وی طاقت قایم نہیں کر سکی سی۔ سن 1849 توں بعد سکھاں دی طاقت ختم ہو گئی سی۔ اس لئی ہن اوہ پنجاب نوں بنا کے رکھن وچ ذمہ وار دھر نہیں سن کیونکہ اوہ پنجاب دی کل آبادی وچ مساں-مساں پندراں کو فیصدی ہی سن۔ جدوں تک خالصے دی ذمہ واری سی خالصے نے اس نوں پورا کرکے دکھا دتا سی۔ خالصے دی اگوائی ہیٹھ پنجاب اتی وڈا ملک دے روپ وچ عالمی دے نقشے تے ابھر آیا سی۔ پنجاب عالمی پدھر تے سبھ توں پہلاں ہڑپا رہتل اتے دوجی وار پورس ویلے ابھریا سی۔ تیجا سماں خالصے دا سماں سی جدوں پنجاب قومانتری پدھر تے ابھریا سی۔ ایہہ پوری اک صدی دا سماں سی۔ دل خالصہ سن 1748 وچ بنیا سی اتے اس نے اسے ویلے توں ہی آزاد پنجاب دا اعلان کر دتا سی۔ سن 1849 وچ خالصے دا راج ختم کر دتا گیا سی۔ پنجاب دی اس اک صدی دیاں پراپتیاں نے ریکارڈ توڑ دتے سن۔ سن 1947 تک پنجابی لوک ایہناں پراپتیاں دے سر تے ہی جؤندے آ رہے   سن۔

سن 1947 دی ساری لڑائی کانگرس اتے مسلم لیگ نے لڑی سی۔ کانگرس بھاویں باہری سروپ وچ دھرم نرپکھّ پارٹی سی پر اصل وچ اجیہا نہیں سی۔ مسلم لیگ تاں پورے روپ وچ ہی فرقو پارٹی سی۔ سٹے وجوں سن 1947 وچ پنجاب نوں بری طرحاں فرقہ پرستی وچ ونڈ دتا گیا سی۔ ہندو-سکھ، مسلماناں دے ہتیارے بن گئے سن اتے مسلمان، ہندو-سکھاں دے۔ اس لوکتنتری اصول اگے سکھ صرف فیسدیاں دے چکر وچ ہی الجھ کے رہِ گئے سن۔ پنجاب ونڈیا گیا سی، اس دے لوک ونڈے گئے سن اتے پنج دریاواں وچ پانی دی تھاں بیدموضوعاں دا خون وہِ رہا سی۔ پنجاب نوں ونڈن والے 14-15 اگست 1947 نوں آپو-اپنیاں راجدھانیاں (دلی اتے راولپنڈی) وچوں روشنیاں کر رہے   سن، خموضوعاں منا رہے   سن پر پنجاب، پنجابی اتے پنجابیت دے جھنڈابردار واہگے دی سرحد تے کھڑے کدے دلی دیاں روشنیاں ول دیکھ رہے   سن تے کدے راولپنڈی دیاں روشنیاں ول۔

پنجاب ونڈیا گیا سی۔ ادھے توں وی زیادہ پنجاب پاکستان نوں مل گیا سی۔ غیر-پنجابی کھیتراں دا پنجاب وچ رلیواں ہی اپنے-اپنے وچ اک دکھانتک کانڈ سموئی بیٹھا سی۔ سن 1858 وچ جدوں ہندوستان وچ انگریزاں خلاف فوجی ودروہ ہویا سی تاں پنجاب دیاں ریاستاں نے انگریزاں دی مدد کیتی سی۔ اس ودروہ نوں کچل دتا گیا سی۔ ودروہ کچلن توں بعد مددگار دھراں نوں بکھششاں کیتیاں گئیاں سن اتے بغاوت کرن والیاں دھراں نوں رگڑا لایا گیا سی۔ حال ہریانے دے بانگر علاقے نوں دکھنی ہریانہ کیہا جاندا اے۔ ایہہ سارا بغاوت کرن والیاں ریاستاں دا علاقہ سی۔ ایہناں ریاستاں نوں توڑ کے پنجاب دیاں اوہناں ریاستاں نوں دے دتا گیا سی جنہاں نے انگریزاں دی مدد کیتی سی۔ ایہہ سارے علاقے غیر-پنجابی سن۔ نہ ایہناں دی بولی اتے نہ ہی سبھیاچار پنجابی سی۔ ایہہ علاقے سن 1858 وچ پنجاب دیاں ریاستاں نال ملائے گئے سن۔ ایوں ایہہ پنجاب دا حصہ بن گئے سن۔ اس طرحاں جے خاص پنجاب دی ہی گل کرنی ہووے تاں سن 1947 وچ پنجاب دا صرف تیجا حصہ ہی بھارت نوں ملیا سی، دو تہائی پنجاب، پاکستان وچ رہِ گیا سی۔ پاکستانی پنجاب وچوں ہندو اتے سکھ پوری طرحاں کٹّ اتے لٹّ کے کڈھ دتے گئے سن۔

پنجابی بولی اتے سبھیاچار پنجاب وچوں ہی غائب ہونا شروع ہو گیا سی۔ اس خطرے توں بچن لئی پنجابی صوبے دی منگ اٹھی۔ پنجابی صوبے دی منگ مطابق پنجاب وچوں غیر-پنجابی سبھیاچار والے کھیتر کڈھنے سن۔ باقی دے پنجاب نوں پنجابی بولدا اتے پنجابی سبھیاچار والا منّ کے پنرگٹھت کرنا سی۔ پنجابی صوبے دی منگ شرومنی اکالی دل نے کیتی سی اتے اس ولوں کیتی پنجابی صوبے دی تجویز مطابق پنجاب وچ اس دا 65 فیصدی علاقہ رہنا سی اتے پینتی فیصدی نکل جانا سی پر اکالیاں دی اس منگ دے جواب وچ مرکزی سرکار نے اس بنیاد اتے پنجاب نہیں بنایا۔ 65 فیصدی علاقہ پنجاب وچوں کڈھ دتا گیا اتے صرف 35 فیصدی علاقہ پنجاب نوں دتا گیا سی۔

سن سنتالی دی ونڈ ویلے سکھاں نے پوری کوشش کیتی سی کہ پنجاب دی ونڈ نہ ہووے پر اوہ گھٹّ-گنتی ہون کرکے اس نوں روک نہ سکے۔ کانگرس اتے مسلم لیگ نے پنجاب نوں لیرو-لیرو کر دتا سی۔ 1947 توں پچھوں وی سکھاں نے بھارتی پنجاب وچ پنجابی بولی اتے پنجابی سبھیاچار نوں قایم رکھن دی بڑی کوشش کیتی سی پر ایہہ گل منی نہیں گئی۔ آخر پنجابی صوبے دی منگ اٹھائی گئی۔ اس منگ نوں اس طرحاں منیا گیا کہ پنجاب وچوں دو صوبیاں (ہماچل پردیش اتے ہریانہ) دا کھیتر کڈھ دتا گیا، اس دا راجگڑھ چنڈی گڑھ کڈھ دتی گئی اتے تقریباً تیجا حصہ پنجابی صوبے دے روپ وچ چھڈّ دتا گیا سی۔ پنجابی صوبہ تاں اوہ کھیتر اے جہڑا ہریانہ اتے ہماچل پردیش بناؤن توں بعد بچیا اے۔

جدوں وی پنجاب دنیا دے نقشے تے ابھریا، اس نے بھارتی اپ-براعظم دی رکھیا ہی کیتی سی۔ باہرلے دشمناں نوں اس نے روکیا سی پر بھارت اتے پاکستان بنن مگروں پنجاب لیرو-لیرو ہویا اے۔ پنجاب نال ایہہ کروپی کیوں واپری اے؟ کی کدے پنجاب دا انّ-پانی کھان والے لوک اس بارے سوچنگے؟