شہید بیبیاں:- سمرجیت سنگھ
صوبیدار زکریا خان دی موت توں بعد یحیی خان لاہور دا صوبیدار بنیا۔ لکھپت رائے اس دا دیوان سی۔ دیوان لکھپت رائے اتے اس دے بھرا جسپت رائے نے سکھاں نوں مولوں ہی ختم کرن دی ٹھان لئی ہوئی سی۔
اک جھڑپ وچ جسپت رائے سکھاں ہتھوں ماریا گیا۔ دیوان لکھپت رائے نے بدلہ لین لئی 10 مارچ، 1746 ء نوں لاہور وچ وسدے سکھاں نوں قتل کرن دا من بنا لیا۔
کوڑا ملّ نے پتونتے شہریاں نوں نال لے کے لکھپت رائے نوں اجیہا کرن توں روکیا پر اس نے کسے دی پرواہ کیتے بناں ہزاراں سکھاں نوں قتل کروا دتا۔ اس پچھوں، 1 مئی 1746 ء نوں، فوج اکٹھی کر کے ایہہ جنگلاں وچ لکے سنگھاں دی بھال وچ نکل پیا۔ کاہنونوان دے چھمبھ وچ لکے ستّ ہزار دے قریب سنگھاں نوں مقابلے وچ مار دتا گیا۔ تن ہزار دے لگبھگ سنگھ گرفتار کر کے قتل کر دتے گئے۔ اس گھٹنا نوں سکھ اتہاس وچ چھوٹا گھلوگھارا کیہا جاندا اے۔ لکھپت رائے دے اس شرم ناک کارے توں نراش ہو کے کوڑا ملّ ملتان چلا گیا۔
یحیی خان دا چھوٹا بھرا شاہ مہمان نواز خاں سی۔ دوویں صوبیدار بھراواں وچ اندرو-اندری جدوجہد چلیا آ رہا سی۔
11 جنوری 1748 ء نوں احمد شاہ درانی نے لاہور اپر قبضہ کر لیا، پر جلدی ہی سرہند نیڑے ہار کھا کے واپس اپنے ملک چلا گیا۔
دلی دی مغل سرکار نے اس ویلے میر منوں نوں لاہور دا صوبیدار بناؤن دی لسٹ۔میر منوں مغل شہنشاہ دے وزیر قمر-او-دین دا پتر سی۔ 11 اپریل 1748 ء نوں میر منوں پنجاب دا صوبیدار بنا دتا گیا اتے لکھپت رائے اس دا دیوان بنیا۔
دیوان لکھپت رائے وی لاہور دا صوبیدار بننا چاہندا سی۔ اس نے احمد شاہ ابدالی نال اندر کھاتے گٹھجوڑ کرنا شروع کر دتا۔ جدوں اس گل دا پتہ میر منوں نوں لگا تاں اس نے لکھپت رائے نوں ہٹا کے کوڑا ملّ نوں اپنا دیوان تعینات کر لیا۔
دیوان کوڑا ملّ سکھاں دا وی مہربان سی اتے گورو-گھررو متعلق عقیدت وی رکھدا سی۔ اس نے پہلاں وی کئی وار اندر کھاتے سکھاں دی مدد کیتی سی۔
اکتوبر 1748 ء نوں سنگھاں دے جتھے سری امرتسر وکھے دیوالی تے اکٹھے ہوئے۔ میر منوں نے سکھاں نوں ختم کرن دا ایہہ سنہری موقع جان کے بھاری فوجاں لے کے سری امرتسر نوں گھیرا پا لیا۔ پنج سو دے لگبھگ سنگھ سری دربار صاحب نیڑے رامرونی دی کچی گڑھی وچ جا کے دشمن دے مقابلے لئی ڈٹ گئے۔ میر منوں نے رامرونی نوں چارے پاسے توں گھیرا پا لیا۔ دو مہینے دے لگبھگ گھیرا رہا تاں گڑھی اندروں دانہ پٹھا ختم ہونا شروع ہو گیا۔ سنگھ اتے گھوڑے بھکھ اتے فوجاں دا مقابلہ کردے شہید ہون لگے۔ دو مہینے دی لڑائی وچ دو سو دے لگبھگ سنگھ شہید ہو گئے۔ باقی دے تن سو دے سنگھاں نے ویری نال مقابلہ کر کے شہید ہون دا متا پکا لیا۔
دیوان کوڑا ملّ چاہندا سی کہ گڑھی وچ گھرے سنگھ کسے نہ کسے طرحاں بچ جان۔ اسے ویلے خبر آئی کہ احمد شاہ ابدالی پھر توں بھارت تے حملہ کرن لئی مارو-مارو کردا آ رہا اے۔
اس دے نال ہی دلی توں خبر آ گئی کہ وزیر صفدر جنگ، شاہ مہمان نواز نوں ملتان دا گورنر بنا کے بھیجیا جا رہا اے۔ دیوان کوڑا ملّ نے ویلے دی نزاکت نوں دیکھدیاں میر منوں نوں صلاحَ دتی کہ سنگھاں نال سلہا کر لئی جاوے تاں جو آؤن والیاں اوکڑاں وچ ایہناں دی مدد لئی جا سکے۔
میر منوں نے صلاحَ منّ کے رامرونی دا گھیرا اٹھا لیا اتے سنگھاں نوں پرگنا پٹی دے معاملے وچوں ادھا جاگیر وجوں دینا منّ لیا اتے سری دربار صاحب دے پرانے بارھاں پنڈاں دا ضبط ہویا معاملہ وی بحال کر دتا۔ سنگھاں نے چھوٹے گھلوگھارے دے دوشی دیوان لکھپت رائے دی منگ کیتی تاں دیوان کوڑا ملّ نے لکھپت رائے نوں سنگھاں دے حوالے کر دتا۔ سنگھاں نے لکھپت رائے نوں کمبھی نرک٭ دی سزا دتی۔ اس طرحاں دا نرک بھوگدا ہویا دیوان لکھپت رائے نرکاں نوں روانہ ہو گیا۔ اس گھٹنا دا ذکر کردیاں س۔ رتن سنگھ بھنگو ‘سری گر پنتھ پرکاش’ وچ لکھدے ہن:
چوپئی:-
توں نہں ٹلیوں اس دن مارے، تیں یوں کینے بہت اکھارے۔
ایسی ایسی اور سنائی، ان سنگھن سیوں جیسی کمائی۔
گھلوگھارو جیس کرایو، بیٹھے غریب سکھ گھروں مروایو۔
گر کو نام تے کہن ہٹایو، پوتھی گرنتھ تیں کھوہ ڈبایو۔
* کمبھی نرک دی سزا مطابق دوشی نوں اک چھوٹے جاے کمرے وچ بند کر دتا جاندا سی اتے چھت وچ چھوٹا جیہا سوراخ کر کے لوکاں نوں حکم دے دتا جاندا سی کہ اوہ جنگل-پانی اس سوراخ وچ ہی کرن۔
یو کہہ دینی مشکن چڑھائ، صحتَ خانے میں دیو گرائ۔
سکھن تے تس سیس ہگایو، اور لوکن تے سیس متایو۔
مئی 1749 ء وچ شاہ مہمان نواز نے ملتان تے قبضہ کر لیا۔ میر منوں نے دیوان کوڑا ملّ راہیں سنگھاں دی مدد حاصل کر کے ملتان تے حملہ بول دتا۔ 10 ہزار سنگھاں نال دیوان کوڑا ملّ ملتان فتح کرن لئی گیا۔ اس لڑائی وچ سنگھاں ہتھوں شاہ مہمان نواز ماریا گیا۔ جتنی دیر دیوان کوڑا ملّ زندہ رہا اتنی دیر سنگھ مغلاں دی کروپی توں بچے راے۔
اک دن اک جنونی مغل قصور دے وجید خان نے دیوان کوڑا ملّ نوں گولی مار کے مار دتا۔ اس توں بعد سکھاں تے میر منوں دا قہر پھر توں شروع ہو گیا۔ ماجھے، مالوے اتے پہاڑی علاقیاں وچ پھر توں سنگھاں دی بھال شروع ہو گئی۔ جیکر کوئی سنگھ پھڑھیا جاندا تاں اک ہی شرط ہندی سی اسلام دھارن جاں موت۔
ہم عصر اتہاسکاراں مطابق سنگھاں نے طرحاں-طرحاں دے تسیاے جھلدیاں اپنے دھرم نوں قایم رکھیا۔ جیوں-جیوں میر منوں دی سختی ودھدی جاندی سی، اس نال سنگھاں دا جوش ہور وی ودھدا جاندا سی۔ اس ویلے سکھاں وچ ایہہ کہاوت شروع ہو گئی کہ:-
منوں آساڈی داتری، اسیں منوں دے سوئے۔
جیوں جیوں سانوں وڈھدا، اسیں دونے چونے ہوئے۔
سکھاں دے سراں دے ملّ گشتی فوجاں ولوں مار-دھاڑ ایہہ نت دا کرم ہو گیا سی۔ جدوں میر منوں نے دیکھیا کہ سکھاں دا مقابلہ کرنا کوئی سوکھی گل نہیں اے تاں اس نے من وچ سکھاں دا کھرا-کھوجا مٹاؤن دی لسٹ۔ اس کم لئی اس نے سکھاں دی پنیری تک نوں ختم کرن دیاں یوجناواں بنائیاں۔ جدوں اس نوں معلوم ہویا کہ سکھ بیبیاں تاں جم توں ہی بچیاں نوں دھرم تے قربان ہون دی سکھیا لوریاں دے روپ وچ ہی دینی شروع کر دندیاں ہن تاں اوہ بہت پریشان ہویا۔ میر منوں نے پنڈ-پنڈ حکم بھیج دتے کہ جس عورت اپر وی سکھ ہون دا شکّ ہووے اس نوں پھڑھ کے لاہور بھیج دتا جاوے اتے سکھ بچیاں نوں بھاویں اوہ دودھ پیندے ہی کیوں نہ ہون قتل کرن توں سنکوچ نہ کیتا جاوے۔
میر منوں دا حکم پہنچدیاں ہی پنجاب دے پنڈاں وچ سکھاں دا شر-اے-عامَ قتل-اے-آمل شروع ہو گیا۔ اس نے اپنے نائب مومن خاں نوں حکم جاری کیتے کہ سکھاں دے بچے اتے عورتاں نوں گرفتار کر کے لیاندا جاوے تاں کہ ایہناں دے گھر بچہ ہی پیدا نہ ہو سکے۔ گشتی فوجاں پنڈ-پنڈ گشت کرن لگیاں اتے سرکار دے مخبر سکھ بیبیاں نوں پھڑا کے انعام حاصل کرن لگ پئے۔ نائب مومن خاں نے تھاں-تھاں توں سکھ بیبیاں نوں گرفتار کر کے لاہور بھیجنا شروع کر دتا۔ ماجھا، دوابا تے ریاڑکی دے علاقے وچوں فوجاں نے سکھ بیبیاں نوں گرفتار کر کے لاہور دی جیل وچ بند کر دتا۔
جدوں میر منوں نوں اپنے مخبراں توں ایہہ اطلاع ملی کہ سکھی دا اصلی گڑھ تاں ستلج پار مالوے دا علاقہ اے جتھے بہت سارے سکھ اپنے پرواراں نال رہِ راے ہن۔ جدوں تک اس علاقے وچوں سکھاں دا خاتمہ نہیں کیتا جاندا ادوں تک سکھ قوم دا خاتمہ وی نہیں ہو سکدا۔ میر منوں نے سکھاں دا کھرا-کھوجا مٹاؤن دی قسم کھادھی ہوئی سی اس لئی اوہ اپنیاں فوجاں لے کے مالوے ول نوں روانہ ہو پیا۔
ستلج دریا پار کر کے اس نے لدھیانہ ضلعے دے ملانپر نگر وچ اپنا بہت وڈا پڑائ لا لیا۔ اس نے اپنے سپاہیاں نوں پنڈاں وچ بھیج کے سکھ بیبیاں اتے بچیاں نوں پھڑھ کے اتھے پڑائ وچ لیاؤن دا حکم دتا۔ سپاہی دور-نیڑے دے پنڈاں وچ جا کے سکھ بیبیاں اتے بچیاں نوں پھڑھ-پھڑھ کے ملانپر والے پڑاؤ تے اکٹھیاں کرن لگ پئے۔ ایہناں دناں وچ سکھ چھوٹے گھلوگھارے توں بعد پہاڑاں اتے راجستھان دے علاقے وچ رہِ راے سن۔ گھراں وچ صرف بیبیاں تے بچے ہی سن۔ ملانپر دے سنگھنی آبادی والے علاقے وچوں بہت ساریاں سکھ بیبیاں تے بچے گرفتار کر لئے گئے۔
ریاست کٹھالا، ریاست ملیرکوٹلا، سری چمکور صاحب، سری فتح گڑھ صاحب اتے سدھسر، بیر، گوسلاں، جھامٹ، کلاڑ، مہیرنا، سنت پرا، کلسیاں، رائیکوٹ، ہٹھور، بدھنی، غالب کلاں، کراڑی دا تھیہ آدی دے علاقیاں وچوں بیبیاں نوں گرفتار کر کے اتھے لیاندا گیا۔ کراڑی دی تھیہ بارے ایہہ گل وی مشہور اے کہ دو سندر تے جوان بیبیاں نے جدوں ظالم مغل سپاہیاں نوں دیکھیاں تاں اوہ دوڑ گئیاں۔ جدوں گھوڑ-سوار سپاہی اوہناں دے نیڑے آ گئے تاں اوہناں نے نال دے کھوہ وچ چھالاں مار دتیاں۔ ایہناں گرفتار کیتیاں بیبیاں وچ مہان شہید بھائی منی سنگھ جی دی بیوی بیبی بسنت کور جی وی شامل سی۔ بیبی بسنت کور جی نوں ساریاں بیبیاں نے اپنی جتھیدار منّ لیا اتے اس دی ہر گل تے پھلّ چڑھاؤن دا وعدہ کیتا۔ جس ستھان تے میر منوں نے ایہناں بیبیاں نوں کیمپ وچ قید کر کے رکھیا سی اس تھاں تے ملانپر وکھے بیبیاں دی یاد وچ اجکل گرودوارہ مشکیانا صاحب شسوبھت اے۔
ایہناں بیبیاں نوں اکٹھیاں کر کے تہاڑا، دھرم کوٹ تے کوٹ ایسے خاں دے رستے گڈیاں اپر پٹھیاں مشکاں بنّ کے نوڑ کے لاہور لجایا گیا۔ اتھے ایہناں نوں نخاس چونک والی جیل وچ بند کر کے ہر روز اکہ تسیاے دتے جاندے۔ ایہناں نوں کئی طرحاں دے لالچ دے کے اسلام دھارن کرن لئی مجبور کیتا جاندا۔ جدوں ایہناں ولوں کوئی ہاں بھریا ہنگارا نہ ملدا تاں ایہناں تے تسیہیاں دا دور شروع ہو جاندا۔ ایہناں نوں ہر روز اک پیالہ پانی اتے سوا چھٹانک آٹا جس وچ ادھا نمک ہندا سی دتا جاندا سی۔ ہر اک نوں سوا-سوا من پیسنا ہتھ چکی تے پیسایا جاندا سی۔ جیکر کسے بیبی توں پیسنا نہ پیسیا جاندا تاں اس دی چھاتی تے سوا من پکے دا پتھر دا گولہ رکھیا جاندا سی۔ ایہناں دیاں گودیاں وچ نکے-نکے بال بھکھ نال ولھکدے پر ایہناں نے ہر حالت وچ اپنے دھرم تے ڈٹ کے پہرہ دتا اتے ہر بھانے نوں مٹھا کر کے منیا۔ جدوں ایہناں دی پیشی میر منوں اگے پیندی تاں ایہہ اپنے دھرم تے ڈٹے رہن دا ثبوت دندیاں تاں میر منوں دے ستیں کپڑیں اگّ لگ جاندی۔
بیبیاں نوں دھرم توں ڈلاؤن لئی اس نے چھوٹے بچیاں نوں اوہناں اگے تسیاے دین دی لسٹ۔ اس نے جلاداں نوں حکم کر دتا کہ بیبیاں توں نکے بچے کھوہ کے اوہناں دے ساہمنے نیزیاں تے ٹنگ کے شہید کر دتے جان۔ بچیاں دے ٹوٹے-ٹوٹے کرکے ماواں دیاں جھولیاں وچ پا دتے جان۔ بچیاں دیاں آندراں دے ہار بنا کے صدقی بیبیاں دے گلاں وچ پا دتے جان۔ بالاں دے کلیجے کڈھ کے ماواں دے مونہاں وچ تن دتے جان۔ ایہناں ساریاں سختیاں دے باو جود وی میر منوں ایہناں سکھ بیبیاں نوں دھرم توں نہیں ڈلا سکیا۔ بیبیاں نے ہسّ-ہسّ کے شہیدیاں پائیاں۔ گیانی علم سنگھ جی اس گھٹنا دا ذکر پنتھ روشنی وچ کردے ہن:-
ایہہ سن منوں کوپ بسالے۔ کینے ظلم ابھل مکرالے۔
سکھنیاں کے بچے لیکے۔ ان کے سنمکھ انے دکھیکے۔
اوپر کو اچھال کٹ سٹ ہیں۔ کر اتی ظلم جڑا نج پٹہیں۔
برچھیاں مانہِ کئی پروئے۔ شیرکھور تڑپھا ام کواے۔
سکھنیاں منّ گروکا بھاننا۔ دیکھ صبر کر رہی امانا۔
پن ان چوکاں سولن کیری۔ سکھنیاں کو دئی بدھیری۔
ہاتھ پیر گھٹ گھٹ بندھوائے۔ چابک تن پر بہو لگوائے۔
منوں دشٹ پنا دھنا کیاے۔ منو دین نتُ جاننا لیہیں۔
اک سکھنی تب ایس علاوہ۔ تے نہِ مصلیٰ یہ سن پاوا۔
گھیس نرپ بالک سٹھ تیا۔ گہہ ہٹھ انے ن چھٹت کدیا۔
تریمت جیوتّ اگنِ سڑیاے۔ پر نہِ ٹرت انگ ہلے اے۔
بے شک جری جری کٹ ڈارو۔ پر نہِ ماننے مجب تمارو۔
ایہناں دناں وچ سنگھاں دا اک جتھا کاہنونوان دے چھمبھ وچ اتریا ہویا سی۔ جدوں ایہناں دے سوہیاں نے ایہناں نوں لاہور دی ساری گھٹنا دسی تاں ایہناں دا خون کھولھ پیا۔ سنگھاں نے کاہنونوان دے چھمبھ ’چوں نکل اپنی گریلا لڑائی دی پالیسی مطابق ظالماں نوں سودھنا شروع کر دتا۔ میر منوں سنگھاں نوں پھڑھن لئی اپنی فوج لے کے چڑھ پیا۔
اس نے ملانپر پاس آ کے ڈیرے لا لئے سنگھاں دی بھال شروع کر دتی۔ اس نے سنگھاں دے اک جتھے نوں کماد وچ گھیر لیا۔ گولیباری دے شور نال میر منوں دا گھوڑا تربھک گیا اتے سرپٹ دوڑ پیا۔ ڈر کے بھجیا جاندا گھوڑا اس توں سمبھالیا نہ گیا۔ اس جدو-جہد وچ میر منوں دا پیر گھوڑے دی رکاب وچ پھس گیا اتے اوہ گھوڑے دی کاٹھی توں ڈگّ گیا۔ گھوڑے نے اس نوں دھوہ-دھوہ کے مار دتا۔
سنگھاں لئی چنگا موقع سی، اوہناں نے لاہور دی جیل تے چھاپا مار کے باقی بچیاں بیبیاں نوں چھڈا لیا۔ میر منوں نے اپنے سپاہیاں دی کئی مہینیاں دی تنخواہ بقایا دینی سی۔ جدوں اس دی لاش لاہور پہنچی تاں سپاہیاں نے اس دی لاش تے قبضہ کر لیا اتے شرط لگا دتی کہ پہلاں بیگم تنخواہاں دیوے پھر ہی لاش نوں دفناؤن دتا جاویگا۔ میر منوں دی لاش کئی دن رلدی رہی۔ بڑی مشکل نال بیگم نے پیسے اکٹھے کر کے سپاہیاں نوں دتے اتے میر منوں نوں دفنایا۔
لاہور وچ جس تھاں تے میر منوں ولوں معصوم بچیاں نوں اتے سنگھنیاں نوں شہید کیتا گیا اس تھاں تے میر منوں ولوں سنگھاں نوں فتوے لگاؤن لئی مسجد نما عمارت دی اساری کروائی ہوئی سی۔ اتھے بیٹھ کے ہی میر منوں قاضیاں نال صلاحَ کر کے سنگھاں لئی سزاواں تجویز کریا کردا ہندا سی۔ اس دیاں نیہاں وچ اس نے سنگھاں دی ہڈیاں اتے بچیا دے پنجر چنوائے سن۔ اٹاں تھوڑیاں سن پنجر زیادہ۔ باہروں ایہہ عمارت چونے گچّ سی۔
سن 1935 ء وچ سنگھاں نے اس پرانی عمارت نوں ڈھاہ کے شہید سنگھنیاں دی یادگار قایم کرنی چاہی تاں ڈھاہی گئی پرانی عمارت وچوں کئیاں پنجر، کھوپڑیاں نکلیاں۔ اس دے پاس ہی اک کھوہ وچوں کئیاں پنجر، ہڈیاں اتے اوہ گولہ وی نکلیا جو بیبیاں دی چھاتی تے رکھ کے اوہناں نوں تسیاے دتے جاندے سن۔ ایہہ ساریاں نشانیاں سنگھاں نے سنبھال کے گرودوارہ شہید گن
ج سنگھ سنگھنیاں لاہور وچ رکھیاں ہوئیاں سن پر 1947 ء دی دیس ونڈ توں بعد ایہہ کتھے گئیاں کجھ پتہ نہیں۔ ایہہ ستھان پاکستان دے لاہور شہر وچ نخاس چونک دے نیڑے اے۔ ایہناں شہید بیبیاں بچیاں دی یاد سکھاں دے مناں وچ ہر ویلے قایم رہندی اے۔ ہر سکھ ہر روز اپنی ارداس وچ ایہناں نوں یاد کرنا نہیں بھلدا:-
کوئی تبصرے نہیں:
ایک تبصرہ شائع کریں