شمالی امریکہ وچ 1908–1918 تک بھارتی محب وطناں دی جاسوسی

شمالی امریکہ وچ 1908–1918 تک بھارتی محب وطناں دی جاسوسی

ہیو جاہنسن -

(انگریزی توں ترجمہ: سکھونت ہندل)

شمالی امریکہ وچ ہندوستان توں پہلے اواسی، جہناں وچوں بہو گنتی سکھ سن، 1903–1904 وچ ایتھے آئے۔ بے شکّ کینیڈا نے 1908 وچ اتے امریکہ نے 1910 وچ اوہناں دے آواس اپر روک لا دتی، پر ادوں بھارتیاں دی اک چھوٹی جہی کمیونٹی بی۔ سی۔ اتے بحرالکاہل  دے کنڈھے نال لگدیاں ہور سٹیٹاں وچ قائم ہو چکی سی۔ اس کمیونٹی وچ پنجابیاں توں بناں بنگال اتے ہندوستان دے دوجے حصیاں توں آئے طالب علم اتے وپاری طبقے دے لوک وی سن۔ کیونکہ اس کمیونٹی دے لیڈراں اپر پوری نگاہ رکھی جاندی سی اس لئی اج چار دیساں دیاں آرکائیوز وچ انا مسالہ مل جاندا اے کہ ایہناں لیڈراں دیاں سرگرمیاں دی روپ ریکھا آسانی نال ہی الیکی جا سکدی اے۔ ایہناں وچوں بہتے سیاسی کارکنّ سن اتے کھلے روپ وچ انگریز سرکار دی تنقید کردے اتے بریٹیش راج دے اندر جاں باہر رہِ کے سویراج دی منگ کردے سن۔ جے انگریز سرکار دے شکّ اتے بریٹیش کولمبیا اتے بحرالکاہل  نال لگدیاں ہور سٹیٹاں وچ قائم ایشیاٹک ایکسکلوزن لیگ دیاں بھاوناواں نوں دھیان وچ رکھیا جاوے تاں ایہناں لیڈراں اپر ہو رہی جاسوسی دی گل انی حیران کنّ نہیں جاپدی۔ ویلے دے لنگھن نال ایہہ جاسوسی ہور ودھدی گئی۔ 1913 وچ سانپھرانسسکو وچ رہندے بھارتیاں نے غدر پارٹی دی نیہہ رکھی۔ غدر پارٹی دے تعلقات وینکوور، وکٹوریا اتے ہور شہراں وچ سن۔ پہلی دنیا جنگ دے پہلے مہینیاں دے دوران غدر پارٹی نے پنجاب وچ جا کے غدر کرن دی کوشش کیتی اتے باہر رہِ راے لوکاں نوں بھارت واپس جا کے اس وچ حصہ پاؤن دی اپیل کیتی۔ اوہناں دیاں کوششاں چنگی طرحاں جتھیبند نہ ہون کارن اوہ پنجاب دے لوکاں کولوں اینی مدد نہ حاصل کر سکے۔ پر بھارت دی سرکار نے اس نوں بہت سختی نال کچلیا جس کرکے سکھاں اتے ہور بھارتیاں دی سوچ اپر ڈونگھا اثر ہویا۔ اس نال جنگ توں بعد پنجاب وچ گڑبڑ نوں کافی بلّ ملیا۔

وینکوور دے امیگریشن اہلکاراں نے اتری امریکہ وچ رہِ راے بھارتیاں دی جاسوسی کرن وچ اک اہم رول نبھایا۔ پنجابی کمیونٹی بارے ہوئے پہلے ادھئناں وچ اس رول دا ذکر اے پر جس پدھر اپر ایہہ جاسوسی کیتی گئی اتے جس طرحاں دے اسدے نتیجے نکلے اوہناں نوں دیکھدیاں اس بارے پھلار پوروک مطالعہ دی لوڑ اے۔(1) جس طرحاں کینیڈیئن اتے بھارتی سرکاراں کینیڈا وچ ہن دے کومپرستاں (نئٹنئلسٹس) دیاں سرگرمیاں نوں دیکھدیاں ہن اس نال اس موضوع دی ہم عصر حالات نال سانجھ بجھدی اے۔ بھوت مستقبل لئی سبق مہیا کردا اے۔ اس صدی دے شروع وچ آؤن والے بھارتی اواسی وی اج دے اواسیاں وانگ معاشی کارناں کرکے اتھے آئے سن۔ اوہ سیاست دی تھاں روزگار وچ دلچسپی رکھدے سن۔ لالا ہردیال نے اکوار ایہناں بارے کیہا سی کہ ایہہ لوک ڈراکل ہن۔(2) ایہناں اواسیاں وچوں وڈی گنتی کسے وی اجیاے کمیونٹی ایکشن تے بے چینی محسوس کردی سی جو کینیڈیئن جاں بھارتی سرکار نوں پسند نہ ہووے۔ (3) پھر وی ویلے اتے واقعے نے اوہناں وچوں بہوتیاں نوں دیشبھگتاں دے حق وچ کر دتا۔ ہو رہی جاسوسی نے اس وچ اک اہم کردار نبھایا۔ جاسوسی کرن والیاں اتے جنہاں دی جاسوسی کیتی جاندی سی وچکار اک پرتیکمئی رشتہ سی۔ دوویں دھراں سمجھدیاں سن کہ اتری امریکہ وچ سکھاں دیاں سرگرمیاں ہندوستان وچ انگریز راج لئی خطرہ ہن۔ دوویں دھراں اک-دوجے لئی تکھنا دا کم کردیاں سن۔ پنجابی کساناں دے مناں وچ انگریز متعلق کوئی موہ نہیں سی۔ جدوں اوہناں نوں پتہ لگا کہ اوہناں دی نگرانی کیتی جا رہی اے تاں اوہناں سیاسی طور اپر چیتن ہون ول پہلا قدم ودھایا۔ اک ڈھنگ نال جاسوسی نے ہندوستانیاں نوں سیاسی سرگرمیاں ول راغب کیتا اتے اوہناں دیاں سیاسی سرگرمیاں نے جاسوسی وچ ہور وادھا کرن دی پروڑتا کیتی۔ وینکوور وچ واپریاں ایہناں جاسوسی کاروائیاں دی پورن گھوکھ کر اس عمل نوں ٹھیک ڈھنگ نال سمجھیا جا سکدا اے۔

اس جاسوسی دا مکھ پاتر کلکتے دا سابقہ پولیس انسپیکٹر ڈبلیو۔ سی۔ ہاپکنسن سی، جہڑا 1908 وچ وینکوور آیا۔ اسنے 1909 توں 1914 (جدوں میوہ سنگھ نے اسنوں گولی مار دتی) تک کینیڈیئن امیگریشن ڈیپارٹمنٹ وچ کم کیتا۔ اپنی نوکری دوران ہاپکنسن امیگریشن ڈیپارٹمنٹ دا کم وی کردا سی پر اس دی مکھ ذمہ واری ‘پولیس ورق’ (جاسوسی) سی۔ اس دے جاسوسی دے کم وچ کینیڈیئن سرکار نالوں زیادہ انڈیا آفس اتے بھارتی سرکار نوں دلچسپی سی۔ آرکائیوز دے ریکارڈ مطابق جاسوسی دے کم نوں شروع کرن دا سہرا ہاپکنسن دے سر ہی بجھدا اے۔ اوہنے شانت مہاں ساگردے کنڈھے اپر بھارتی دیشبھگتاں نوں لبھیا اتے بناں کسے مشکل دے متعلق اہلکاراں نوں اوہناں دیاں سرگرمیاں دی گمبھیرتا دا احساس کرایا۔ اتے اوہناں دی جانچ کرن لئی سپیشل کمیشن اتے نوکری حاصل کر لئی۔ شروع وچ اوہ وینکوور کیوں آیا اس گل دا کوئی واضع پتہ نہیں چلدا۔ شاید بھارتی سرکار نے اس نوں سکھاں بارے جانکاری حاصل کرن لئی ہی بھیجیا ہووے۔ پر جدوں اوہ پہلاں اتھے پہنچیا تاں اس نے کینیڈیئن سرکار نوں اپنے آؤن دا کوئی خاص مقصد نہیں دسیا۔

ہاپکنسن یورپین پیؤ اتے ایشیئن ماں دے گھر 1880 وچ دلی وچ پیدا ہویا، بھاویں اوہ ہمیشہ ایہہ دعوہ کردا سی کہ اوہ انگلینڈ وچ پیدا ہویا اتے اسدے ماں باپ دوویں انگریز سن۔ (4) 1904–1907 تک چار سال اس نے کلکتے وچ پولیس انسپیکٹر دے طور تے نوکری کیتی۔ اس ویلے اوہ 24 سالاں دا سی اتے اس دی تنخواہ 80 روپئے مہینہ سی جہڑی بعد وچ ودھکے 125 روپئے ہو گئی۔ (5) 1908 دی بسنت وچ بناں کسے واضع وجہ دے اوہ وینکوور پہنچیا۔ پر چھیتیں ہی اوہ چھانبین دے کم وچ لگ گیا۔ اسدا ایہہ کم پہلی وار ادوں ساہمنے آیا جدوں اس نے وینکوور دے دیشبھگتاں دیاں سرگرمیاں بارے اک کہانی ‘لنڈن ٹائمز’ دے اک رپورٹر نوں دسی۔ (6) اس کہانی اپر مشتمل اک لیکھ ‘لنڈن ٹائمز’ دے 22 مئی 1908 دے انک وچ چھپیا۔ اس وچ لکھیا سی کہ ہندوستان وچ انقلابی تحریک دی مدد لئی وینکوور اتے سیاٹل وچ رہندے بھارتی پیسے اکٹھے کر راے ہن، ساہت چھاپ راے ہن، اتے بمب بناؤن دی سکھیا دے راے ہن۔ اس ویلے دے ڈپٹی لیبر منسٹر میکینجی کنگ نے مئی دے اخیر جاں جون دے شروع وچ اس نال ملاقات کیتی۔ کنگ اس ویلے ‘اریئینٹل’ لوکاں دی امیگریشن متعلق روئل کمیشن’ دی اگوائی کر رہا سی۔ اوہ ہاپکنسن توں بہت متاثر ہویا اتے اس نے ہاپکنسن ولوں دتی جانکاری دے بنیاد اتے 9 صفیاں دی اک خفیہ رپورٹ تیار کیتی۔(7) اس نے کیہا کہ ایہہ جانکاری کینیڈا وچ بھارتیاں دی امیگریشن روکن لئی کافی سامان حاصل کردی اے۔ اگلے کجھ مہینیاں دوران وینکوور دے امیگریشن دفتر وچ ہاپکنسن دا عامَ آؤنا جانا رہا بھاویں کہ اوہ اتھے کم نہیں کردا سی۔ اسدے اپنے کہن مطابق اوہ کلکتہ پولیس دی نوکری توں چھٹیاں تے سی۔(8) پر اسدیاں سرگرمیاں دسدیاں سن کہ اوہ اتھے چنگی نوکری لئی کوشش کر رہا سی اتے کینیڈیئن اہلکار اس نوں کافی کم دے راے سن۔ جولائی دے اخیر وچ انٹیریئر منسٹر دے پرائیویٹ سیکٹری جے۔ بی۔ ہارکن نے اوٹاوا وچ امیگریشن دے سپرڈینٹ ڈبلیو۔ ڈی۔ سکاٹ نوں اک خط لکھیا، ”میں ہاپکنسن نوں ہندواں وچکار اک دن گزارن لئی بھیجیا۔…۔” حیرانی دی گل ایہہ اے کہ ہاپکنسن بارے ہور کوئی جانکاری نہیں دتی گئی۔ سپرڈینٹ سکاٹ نوں پتہ سی کہ ہاپکنسن کون سی۔ (9)

اکتوبر نومبر 1908 وچ ہاپکنسن نے بریٹیش ہانڈروس وچ بھارتی مزدوراں دیاں حالتاں دی پڑتال کرن لئی بنائے سپیشل ڈیلیگیشن وچ مسٹر ہارکن لئی سیکٹری اتے دبھاشیئے دے طور تے کم کیتا۔ اس ڈیلیگیشن وچ مسٹر ہارکن اتے ہاپکنسن توں بناں بھارتی کمیونٹی وچوں ناظر سنگھ اتے شام سنگھ وی شامل سن۔ ڈیلیگیشن دے سارے خرچے انٹیریئر دے مہکمیں ولوں کیتے گئے سن۔ کالونیئل آفس ولوں متھیا اس ڈیلیگیشن دا مقصد سی وینکوور دے وادھو بھارتیاں دی پریشانی توں بچن لئی اوہناں نوں بندھوآ مزدوراں دے طور اتے ویسٹ انڈیز جاں ہانڈروس وچ بھیجنا ۔ (10) ناظر سنگھ اتے شام سنگھ نوں اس لئی لجایا گیا سی کہ اوہ بھارتیاں ولوں جا کے اتھوں دیاں حالتاں دیکھ لین۔ اوہناں اتھوں آ کے ناہ پکھی رپورٹ دتی اتے ہاپکنسن اتے اوہناں نوں وڈھی دین دا الزام لایا۔(11) ہانڈورس جان دی تجویز وینکوور گردوارے وچ ہوئی اک غصے بھری میٹنگ وچ ردّ کر دتی گئی۔ اس نال ہاپکنسن دی پرمانکتا اپر کوئی بھیڑا اثر نہیں پیا سگوں اس نال اس نوں اہمیت ہی ملی۔ اس کرکے اس نوں انٹیریئر دے ڈپٹی منسٹر اتے پرائیم منسٹر نال خط پتر کرن دا موقع ملیا(12) اتے پکی نوکری لئی سفارش حاصل ہوئی۔ جدوں پہلی وار وینکوور توں (ہانڈروس لئی) قلی مزدور بھرتی کرن دی گل چلی اس ویلے بریٹیش ہانڈورس دا گورنر جنرل کرنل [[عیسوی کیلنڈر|ء جے۔ سوائنی لنڈن وچ سی۔ اس نے تجویز رکھی کہ کینیڈیئن سرکار اسدا کرایہ رکھے تاں اوہ وینکوور دے رستے لنڈن توں بلیج (ہانڈورس) جا سکدا اے۔ کینیڈیئن سرکار نے اسدی تجویز منّ لئی۔(13) اوہ دسمبر (1908) وچ اوٹاوا اتے مانٹریئل آیا۔ اوہنے اپنے مشن بارے پہلاں گورنر جنرل ارل گریء (چوتھے) اتے پھر وزیر اعظم سار ولپھرڈ لاریئر اتے اوہدے وزیر منڈل نال گل بات کیتی۔ بھارت نال پرانے تعلقاں کرکے سوائنی نوں وینکوور دے بھارتیاں دی سیاسی اتے کم کار دی حالت دیکھن لئی کیہا گیا۔ سال دے انت اتے کینیڈا توں جان توں پہلاں کرنل ایæ جےæ سوائنی نے کینیڈیئن سرکار اگے زبانی اتے لکھتی رپورٹ پیش کیتی۔ اپنی خفیہ رپورٹ وچ سوائنی نے سفارش کیتی کہ بھارتی کارکناں دیاں سرگرمیاں اپر نگاہ رکھن لئی ہاپکنسن نوں ڈمینئن دے پولیس انسپیکٹر دے طور تے تعینات کیتا جاوے۔

سوائنی مطابق ہاپکنسن کسے ویلے وی بھارت واپس جا سکدا سی۔ پر اس توں پہلاں اس نوں وینکوور وچ امیگریشن محکمے وچ انسپیکٹر رکھ لیا گیا۔ اکھاؤنتی ‘ہندو ورق’ اس دے ذمےّ دے دتا گیا۔ اس دی نوکری دی پیش کش انٹیریئل منسٹری دے ڈپٹی منسٹر ولوں کیتی گئی پر اس پچھے اصل ہتھ گورنر جنرل ارل گریء دا سی۔ (14) …۔

8 فروری 1909 نوں ہاپکنسن وینکوور وچ اپنی نوکری اپر حاضر ہویا۔ اسدی تنخواہ 100 ڈالر متعلق مہینہ بندی سی۔ ایہہ تنخواہ کلکتے وچ اسنوں ملدی تنخواہ نالوں ڈھائی گناں سی۔ اس دا کم بھارتی کمیونٹی اپر نگاہ رکھنا اتے محکمے نوں اس بارے بکائدگی نال رپورٹ کرنا سی۔ جدوں اوہ اپنے اس کم توں وہلا ہووے تاں اس دی ڈیوٹی امیگریشن دے نتکرمی کم وچ وی لائی جا سکدی سی۔ اس نوں اتے امیگریشن دے ایجنٹ جےæ ایچæ مگل نوں ایہہ ہدایتاں سن۔ (15) پر بہتا سماں ہاپکنسن آزادانا طور تے ہی کم کردا۔ اس نے اپنا دھیان وینکوور دی بھارتی کمیونٹی دے لیڈراں اپر مرتکز کر دتا۔ اوہ اوہناں ولوں چھاپیا جاندا ساہت اکٹھا کرن، پبلک وچ کیتیاں گلاں-باتاں دا ریکارڈ رکھن، اوہناں دی ڈاک دی تاڑ رکھن اتے کدے کدے ڈاک روکن اتے اوہناں دے آؤن جان دا پورا بھیت رکھن لگا۔ نیویارک نوں بھیجے 20 ڈالراں دے منی آرڈر ورگی عامَ جہی گل ہاپکنسن لئی بہت وڈی گل سی۔ ہاپکنسن جنی سامان اکٹھی کر سکدا کردا اتے اس دی رپورٹ ڈپٹی منسٹر نوں بھیجدا۔ ڈپٹی منسٹر اگانھ اک کاپی گورنر جنرل نوں بھیج دندا۔ ارل گریء ایہہ رپورٹ بڑی دلچسپی نال پڑھدا۔ 1909 وچ یوکان نوں جاندا ہویا ارل گریء جدوں وینکوور رکیا تاں اس ہاپکنسن نال ڈیڈھ گھنٹے دی ملاقات کیتی۔ اس نے ایہہ اچھا ظاہر کیتی کہ جنا سماں اوہ اتر ول اے، عنہ چر ہاپکنسن ‘سکیگوے’ راہیں اس نوں رپورٹاں بھیجدا راے۔(16) بعد وچ چھیتی ہی اس نے ہاپکنسن توں اک رپورٹ دیاں تن تن کاپیاں بھیجن دی منگ کیتی۔ اک اپنے لئی، اک ہوم سرکار لئی اتے اک اوٹاوا وچ واقع ملٹری انٹیلیجینس دے ڈائریکٹر لئی۔ بھارت وچ کرمنل انٹیلیجینس ڈیپارٹمنٹ دیاں فائیلاں وچ ایہہ سامان دو رستیاں راہیں پجدی۔ گورنر جنرل ایہہ رپورٹاں لنڈن واقع کلونیئل آفس اتے انڈیا آفس راہیں باقاعدگی نال وائسرائے نوں بھیجدا۔ کدے کدے ایہہ رپورٹاں اوٹاوا دے ملٹری انٹیلیجینس دفتر راہیں شملے وچ انٹیلیجینس محکمے دے دفتر نوں بھیجیاں جاندیاں۔ (17)

جے لوڑ پوے تاں ہاپکنسن گورنر جنرل دے دفتر دے وسیلے ورت سکدا سی۔ اس ولوں کیتی جاندی بینتی اپر گورنر جنرل دے دفتر ولوں گرمجوشی اتے پھرتی نال عمل کیتا جاندا سی۔ حسن رحیم، جو بعد وچ وینکوور وچ بھارتی کمیونٹی دے لیڈر وجوں ابھریا، ہنالولو اتے جاپان راہیں ہندا ہویا 1910 وچ کینیڈا پہنچیا۔ کینیڈا آؤن توں پہلاں رحیم جاپان وچ برما اینڈ کمپنی ناں دی فرم وچ منیجر سی۔ ہاپکنسن دی بینتی تے گورنر جنرل نے جاپان وچ انگلینڈ دے سفیر توں رحیم دیاں اتھوں دیاں سرگرمیاں بارے رپورٹاں منگوائییاں۔ (18) جدوں گراندتا کمار (جسدے کارڈ اپر ‘پنجابی بودھی’، ‘سوے سنجم’ اتے ‘شاکھاہاری جیون’ دا پرچارک لکھیا سی) بارے جانکاری دی لوڑ سی تاں ہاپکنسن نے اس بارے کلکتہ دے پولیس کمیشنر نوں لکھیا۔ جدوں اوہ تیجا سنگھ بارے جاننا چاہندا سی کہ اوہ اگلینڈ وچ کی کر رہا اے تاں ہاپکنسن نے سکاٹلینڈ یارڈ کول اس اپر نگاہ رکھن دا تجویز رکھیا۔ (19)

تیجا سنگھ اک کھتری سکھ سی جو نیویارک اتے مانٹریئل ہندا ہویا ستمبر 1908 وچ وینکوور پہنچیا۔ چھیتی ہی اوہ وینکوور دی سکھ کمیونٹی وچ اک لیڈر دا رول ادا کرن لگا اتے 1909-10 وچ ہاپکنسن دے دھیان دا مرکز بنیا۔ پنجاب سرکار مطابق اوہ گجراں والہ دا رہن والا سی اتے اس نے گورمنٹ کالج لاہور توں گریجئیشن اتے پنجاب یونیورسٹی توں ایم۔ اے۔ پاس کیتی سی۔(20) اوہنے قانون دا انٹرمیڈیئیٹ امتحان وی پاس کیتا سی۔ اس نے ضلع شاہ پور دے اک سکول وچ ہیڈّ ماسٹر دے طور تے اتے خالصہ کالج امرتسر وچ (جتھے اوہ عارضی طور اپر پرنسپل لگا ہویا سی) کجھ سماں پڑھایا۔ کجھ سماں اس نے راولپنڈی وچ وکالت وی کیتی۔ اس دے پیؤ جی جو ہسپتال وچ معاون سرجن جاں ہسپتال معاون دے طور اپر کم کردے سن اپنی موت ویلے اوہدے لئی چنگی جائداد چھڈّ گئے سن۔ پھر اوہ کیمبرج وچ قدرتی سائنس دی اچّ تعلیم حاصل کرن چلا گیا اتے 1908 دیاں گرمیاں وچ اوہ اتری امریکہ وچ آ گیا۔ بھاویں اوہنے اجے کیمبرج دا امتحان نہیں دتا سی پھر وی اوہنوں کولمبیا یونیورسٹی وچ اک گریجو ایٹ طالب علم دے طور اپر داخلہ مل گیا۔ اوہدیاں سیاسی سرگرمیاں بارے بھارت سرکار دے رلے ملے اثر سن۔ پہلی گل اس دے وچار “خطرناک نہیں سن، سگوں کافی نرم سن۔” اگلی گل اوہ “تعصبی” سن۔(21) اس نے اتھے کوئی وی اجیہا بیان نہیں دتا سی جس مطابق ایہہ کیہا جا سکے کہ اوہ انتہاپسند سی۔ وینکوور وچ اوہنے لکچراں دی اک لڑی پیش کیتی۔ ایہناں لکچراں دا موضوع ادھیاتموادی (بدھ دھرم دے اصول) سی۔ پر ہاپکنسن دیاں نظراں وچ اوہ اک راج پلٹاؤُ سی۔ (22) 1910 وچ چھ مہینے باہر لا کے تیجا سنگھ وینکوور پرتیا۔ ہاپکنسن نوں پتہ لگا کہ تیجا سنگھ گاندھی نوں ملیا سی۔ ہاپکنسن نے اپنی رپورٹ وچ لکھیا کہ گاندھی ساؤتھ افریقہ وچ اک مشہور انسان اے۔ ایہہ وی پتہ لگا اے کہ گاندھی دا تعلق اتھوں دی ہندو مسئلہ نال اے اتے میری جانکاری مطابق اس ویلے اوہ اتھے جہل بھگت رہا اے۔ (23)

ہور لوک جنہاں دی ہاپکنسن سوہ رکھدا سی اوہ سن ملّ ورکر اتے وینکوور گردوارے دا گرنتھی بلونت سنگھ، گردوارے دی پربندھک کمیٹی دا پردھان حصہ سنگھ، وکٹوریا توں نکلدے پیپر آریین دا اڈیٹر ڈاکٹر: سندر سنگھ، بہاری لال ورما، ہرنام سنگھ، سریندر موہن بوس (ایہہ تنے طالب علم سن) اتے کئی ہور لوک جو امریکہ دے کالجاں وچ پڑھدے سن پر ویلے ویلے وینکوور آؤندے جاندے رہندے سن۔ تیجا سنگھ توں بنا جس انسان اپر ہاپکنسن کڑی نظر رکھدا سی اوہ سی بنگالی، تارکناتھ داس جو سیاٹل دی یونیورسٹی آف وشنگٹن وچ طالب علم سی۔ اوہ کلکتہ یونیورسٹی توں گریجوئیٹ سی اتے سن 1906 وچ وینکوور آیا سی۔ تھوڑھا سماں اوہنے وینکوور واقع امریکہ دے امیگریشن دفتر وچ دبھاشیئے دا کم کیتا۔ 1908 وچ اسنے سکھ اواسیاں لئی اک سکول کھولھیا۔ ایہہ سکول ہاپکنسن ولوں بھیت کھولن تے اہلکاراں نے بند کروا دتا۔ تارکناتھ داس خلاف شکّ دا مدعا سی کہ اوہ ارنقطہ گھوش اتے سریندر ناتھ بینرجی نوں جاندا سی۔ ارنقطہ گھوش نیشنل کالج کلکتہ وچ اتہاس اتے راجپالیسی دے پروفیسر سن۔ اوہناں اپر اگست 1907 وچ ودروہی پترکاری دا مقدمہ چلایا گیا سی جس وچوں اوہ بری ہو گئے سن۔ سریندر ناتھ بینرجی ‘دی بنگالی’ رسالے دے اڈیٹر سن اتے 1905 وچ بنگال دی ونڈ خلاف اک طاقتور آواز سن۔(24) ایہناں نوں جاندا ہون توں بناں ہاپکنسن دا تارکناتھ داس خلاف ہون دا اک ہور کارن تارکناتھ ولوں 1908-10 وچکار چھاپے جاندے رسالے ‘پھری ہندوستان’ وچ چھپدی سامان سی۔ تارکناتھ داس اس رسالے دے ہر صفے اتے بھارت وچ انگریزاں دے راج خلاف حملے کردا اتے بھارت توں باہر انگریزاں دیاں بستیاں وچ ہندوستانیاں نال ہندے دروہار ول دھیان دواؤندا۔ (25)

ایہہ انسان جنہاں پچھے ہاپکنسن لگا ہویا سی لگاتار اپنے-ٹکانے بدلدے رہندے۔ اپنی نوکری دے پہلے دو ڈھائی سال ہاپکنسن اوہناں دے مقابلے اک ہی تھاں ٹکیا رہا۔ نومبر دسمبر 1909 وچ اوہنے لوئر پھریزر ویلی اتے کٹنیز دا گیڑا کڈھیا۔ بعد وچ اوہنے کتے کتے انٹیرئر دے چکر مارے پر زیادہ سماں اوہ وینکوور اتے وکٹوریا وچ ہی رہا۔ اس نال اوہ مطمعن نہیں سی۔ 1910 وچ اوہ سیاٹل نوں انقلابیاں دا مکھ اڈا سمجھدا سی۔ اتھے تارکناتھ داس اتے اس دے ساتھی گرفتاری دے ڈر توں بنا اپنا کم کر سکدے سن۔ اس مطابق، ”جے پوری ساودھانی اتے پکیائی نال جانچ پڑتال کیتی جاوے تاں بناں شکّ اس دے ثبوت مل سکدے سن…”۔ (26)

1911 دی جون توں بعد ہاپکنسن دے جانچ پڑتال دے گھیرے وچ ہور وادھا ہو گیا۔ اس نوں اپنے سوہیاں توں خبر ملی کہ تارکناتھ داس امریکہ دی سٹیزنشپّ لئی دتی عرضی دی پیروی تیزی نال کر رہا سی۔ عرضی پچھلے کجھ ویلے توں وچے لمک رہی سی۔ اس ہی ویلے سیاٹل وچ ہوئی اک میٹنگ بارے افواہ اڈی ہوئی سی کہ اس میٹنگ وچ تارکناتھ داس اتے کمار نوں واپس بھارت بھیجن دا فیصلہ لیا گیا سی۔ ہاپکنسن مطابق اس پچھے اکو ہی مقصد ہو سکدا سی۔ تارکناتھ داس امریکن شہریت دی سرکھیا ہیٹھ بھارت جا کے دسمبر وچ کنگ جارج پنجویں اتے کئین میری دی بھارت پھیری دوران شاہی دربار ویلے شترقی بھنگ کرنا چاہندا سی۔ (27) چتاونی وس ارل گریء نے اس بارے کلونیئل آفس نوں تار پائی۔ گرمیاں ہون کارن انڈیا آفس اتے کلونیئل آفس دی دفترشاہی راہیں ہندیاں ہویاں اس سنیاے نوں اپنے ٹکانے پہنچن لئی کئی ہفتے لگے۔ پر ستمبر تک ایہہ مصلیٰ بہتی ضروری اتے اوس ویلے دے بن چکا سی۔ ہاپکنسن نوں اس بارے ہور جانکاری حاصل کرن لئی کیہا گیا، جہڑی تارکناتھ داس دی عرضی رکواؤن لئی امریکناں نال ‘ڈپلومیٹک’ گل بات ویلے ورتی جا سکے۔ ہاپکنسن نے اس دا جواب دتا کہ اوہ اجیہا تاں ہی کر سکدا اے جے اس نوں بارڈر دے پار سیاٹل، پورٹلینڈ، سانپھرانسسکو، برکلے، اتے سٹاکٹن ورگے شہراں وچ جا کے جانچ-پڑتال کرن دی آگیا دتی جاوے۔ ایہناں شہراں وچ وڈی گنتی وچ بھارتی رہندے سن اتے تارکناتھ داس اتھے عامَ آیا جایا کردا سی۔ ہاپکنسن نے ایہہ وی کیہا کہ ایہہ کم اس نوں آپ کرنا پویگا کیونکہ اس ویلے اجیہا کوئی پڑھیا لکھیا بھارتی نہیں سی جس اپر اوہ یقین کر سکے۔ ارل گریء دیاں ہدایتاں نال اس دی اجازت اک دم مل گئی۔ (28) اس نوں اک دم جان لئی کیہا گیا۔ اوہ بحرالکاہل  دے کنڈھے دے 19 دناں دے دورے وچ روانہ ہو گیا۔

سیاٹل جاں اوہ سدھا امریکہ دے امیگریشن دے دفتر گیا اتے اس انسپیکٹر نوں ملیا جو اتھوں دی بھارتی کمیونٹی بارے بہتا جاندا سی۔ اسے طرحاں سانپھرانسسکو جا کے اوہ امیگریشن انسپیکٹر اےæ ایچæ اینسورتھ نوں ملیا جو بھارتی امیگریشن نال متعلق سی۔ اینسورتھ نے برکلے اتے سٹینپھورڈ دیاں یونیورسٹیاں دے طالب علماں دیاں سرگرمیاں دی رہسمئی تصویر پیش کیتی اتے اس بارے بریٹیش سرکار دی بے دھیانی اپر حیرانی ظاہر کیتی۔ امیگریشن دفتر توں سدھا اوہ ایشیئناں نوں باہر کڈھن لئی بنی ایشیاٹک ایکسکلوزن لیگ دے دفتر گیا۔ اتھے اس نے کجھ سماں اوہناں دیاں اخباراں دیاں ‘کٹکگز’ دیاں پھائلاں دیکھدیاں لنگھایا۔ سانپھرانسسکو وچ اس نوں مالک ترگنتی ناں دا اک مخبر وی مل گیا۔ مالک ترگنتی سانپھرانسسکو دی ویدانتک سوسائٹی وچ استاد، ویبسٹر سٹریٹ اپر واقع ہندو مندر دا پجاری، اتے مالک وویکانند دا چیلا سی اتے کلکتے دے وویکانند راماکرسنا مشن نال متعلق سی۔ تارکناتھ داس ویدانتک سوسائٹی دا میمبر بنیا سی اتے کجھ چر مالک ترگنتی نال رہا سی۔ پر مالک اس نوں پسند نہیں کردا سی۔ مالک مطابق تارکناتھ داس سوسائٹی نوں بھارتی طالب علماں اتے بھارتی فلاسفی ول آکرشت کجھ گوریاں عورتاں وچوں سیاسی پیروکار پیدا کرن لئی ورتدا سی۔ اوہناں وچ اس طرحاں دا جھگڑا سی۔ اس کرکے مالک نے تارکناتھ داس ولوں حاصل ساہت اتے خطاں دیاں کاپیاں خوشی خوشی ہاپکنسن دے حوالے کر دتیاں۔

سانپھرانسسکو وچ اپنی رہائش دے کجھ چر بعد اوہ بریٹیش کونسل جنرل دے دفتر گیا۔ اتھے جا کے اس نوں پتہ لگا کہ کونسل جنرل دے سٹاف نوں اپنے نکّ ہیٹھلے اس خطرے (جس طرحاں اوہ سمجھدا سی) بارے کجھ پتہ نہیں سی۔ اوہدیاں رپورٹاں نے اس وچ تبدیلی لیاندی۔ اس نوں یقین سی کہ اوہنے انا مسالہ اکٹھا کر لیا اے جو ایہہ درساؤندا اے کہ تارکناتھ داس بھارتی طالب علماں اتے مزدوراں وچکار انقلابی پرچار کرن والا پرمکھ انسان سی۔ ہاپکنسن مطابق ایہہ جانکاری تارکناتھ داس دی امریکن شہریت لئی دتی عرضی نوں ردّ کرن لئی کافی سی۔ برکلے، سانپھرانسسکو اتے سیاٹل انقلابی تحریک دے مکھ مرکز سن اتے تارکناتھ داس اس دا لیڈر سی۔ ہاپکنسن مطابق برکلے کیمپس (جتھے صرف 36 بھارتی طالب علم داخل سن) اس کھڑآلہ دا مرکزی اڈا سی۔ اتھوں دے حالات اس دے قیاس نالوں ودھ گمبھیر سن۔ اس نے سفارش کیتی کہ کونسلر سٹاف وچ اجیاے انسان دی تعیناتی کیتی جاوے جو کینیڈا اتے امریکہ وچ رہِ رہی بھارتی کمیونٹی بارے جانکاری رکھدا ہووے۔ (29) اصل وچ اوہ اپنی تعیناتی بارے تجویز رکھ رہا سی۔ پر ہال دی گھڑی اسدا کوئی وی نتیجہ نہ نکلیا۔

اکتوبر 1911 وچ، جدوں ہاپکنسن اجے کیلاپھورنیاں وچ ہی سی، لارڈ گریء دی گورنر جنرل دی معیاد ختم ہو گئی۔ اس دی تھاں ‘حز روئل ہائینس دی ڈیوک آف کنھاٹ’ گورنر جنرل بن کے آیا۔ اس نال ہاپکنسن دے رول اپر کوئی اثر نہیں پیا۔ چھیتیں ہی نویں گورنر جنرل دی اس بارے چنگی رائے بن گئی اتے اوہ اس دے کم نوں قیمتی سمجھن لگا۔ پھر وی ہاپکنسن نوکری چھڈن بارے گلاں کرن لگا۔ اوہ اس نوں ملدی تنخواہ کرکے نہ خوش سی۔ اسدا کہنا سی کہ ایہہ تنخواہ اسدے جوکھم بھرے کم دا صحیح ملّ نہیں پاؤندی سی۔ فروری 1909 توں مارچ 1912 تک اس نوں 100 ڈالر متعلق مہینہ ملدے سن۔ مارچ 1912 وچ اس نوں مہینے دے 25 ڈالر ودھ ملن لگے۔ اوہ 25 ڈالر فی  مہینہ ہور چاہندا سی۔(30) 1911 دیاں گرمیاں وچ اس نے جے ایچ مگل دی غیر حاضری وچ امیگریشن ایجنٹ دے طور تے کم کیتا سی۔ پر کجھ مہینے پچھوں 1911 دی الیکشن وچ ٹوریاں دی جت بعد جے ایچ مگل نوں ہٹا کے اس دی جگہ میلکم ریڈ نوں لا دتا گیا۔ ایہہ اک سیاسی تعیناتی سی۔ ریڈ اس گلوں قایل سی کہ جے تنخواہ نہ تکنیک تاں ہاپکنسن نوکری چھڈّ کے چلا جاویگا، اس لئی اس نے 1912 وچ اس دی تنخواہ ودھواؤن دی کوشش کیتی۔ پر اگلے دو مہینیاں وچ جو کجھ واپریا اس نے ہاپکنسن دے دماغ وچ اس خیال نوں بہت پچھے دھکّ دتا۔

کیلیفورنیا دے دورے توں اک سال پچھوں ہاپکنسن نوں دوبارہ بارڈر توں پار امریکہ جان دی اجازت مل گئی؛(31) اپنے اس دورے دوران نومبر 1912 اتے جنوری 1913 وچ جدوں اوہ سیاٹل اتے سانپھرانسسکو وچ سی اس نوں لالا ہردیال دی امریکہ وچ حاضری بارے پتہ لگا۔ اس دے خیال وچ لالا ہردیال، تارکناتھ داس نالوں ودھ خطرناک سی۔ اس بارے اس نوں پہلی وار نومبر 1912 وچ سیاٹل جان تے پتہ لگا پر اس نے اس نوں بہتی اہمیت نہ دتی۔ اس مطابق ہردیال اک امیر ہندو سی جس نے برکلے وچ پڑھ راے بھارتیاں نوں 500 ڈالر دے وظیفے دی پیش کش کیتی سی۔(32) (اس دی ایہہ اطلاع غلط سی۔ اصل وچ کیلاپھورنیا دے سٹاکٹن دے ایریئے دے اک امیر سکھ پھارمر جوالا سنگھ نے ہردیال نال چھ وظیفے دین دا وعدہ کیتا سی۔ (جنوری 1913 وچ جدوں ہاپکنسن سانپھرانسسکو جا کے نویں بریٹیش کونسل جنرل اینڈریو کارنگی روس نوں ملیا تاں اس نے ہاپکنسن نوں ہردیال بارے بڑی اہم گل دسی۔ ہردیال، 23 دسمبر 1912 نوں دلی وکھے وائسرائے لارڈ ہارڈنگ اپر سٹے بمب نال متعلق سی۔(33) اس خبر دا اک سوما مدراس توں آیا اک اکی سالاں دا طالب علم سی، جو پنج مہینے پہلاں ہردیال دے وظیفے دے بھروسے برکلے آیا سی۔ وظیفے دی رقم دا پربندھ نہ ہو سکیا پر اوہ ہردیال اتے ہور پنجابی اتے مدراسی طالب علماں نال اک گھر جاں ہوسٹل وچ رہِ رہا سی۔ اتھے رہندیاں اس نے کئی گلاں سنیاں۔ اس نے دسیا کہ ہردیال ریڈیکل کلبّ دا سیکٹری سی۔ اس دے میمبراں وچ روسی اتے پولینڈ دے سوشلسٹ وی شامل سن۔ جدوں 23 دسمبر نوں دلی وچ لارڈ ہارڈنگ اپر سٹے بمب دی خبر برکلے پہنچی تاں ہردیال نے کلبّ دے کئی میمبراں نوں فون کیتا اتے ہر اک نوں کیہا، ”کی تسیں خبر سنی اے؟ میرے آدمیاں وچوں اک نے لارڈ ہرڈنگ نال کی کیتا اے۔” ہاپکنسن لئی ایہہ سازش وچ شامل ہون دا بیان سی۔ 25 دسمبر نوں لالا ہردآل نے برکلے دے 15-20 بھارتی طالب علماں نوں پارٹی دے کے اس قتل دی کوشش دا جشن منایا۔ سانپھرانسسکو پہنچن دے 48 گھنٹیاں دے اندر اندر ہاپکنسن نے ایہہ خبر اوٹاوا پہنچدی کر دتی۔ تھوڑھی جہی ہور پڑتال کرن تے اس نوں پتہ لگا کہ ہردیال دلی وچ جنمیا، اتھوں دے سٹیپھن کالج اتے پھر آکسفورڈ وچ پڑھیا اتے پھر فرانس وچ کجھ سماں بتاؤن بعد ڈیڈھ سال پہلاں امریکہ پہنچیا سی۔

ایملی سی۔ براؤن ولوں ہردیال دی لکھی جیونی مطابق ہردیال امریکہ وچ اک بھکھدے دیش بھگت دے طور تے پہنچیا پر اس دیاں سرگرمیاں توں اپنے نشانے اپر اکاگر ہون دا اشارہ نہیں ملدا۔ امریکہ وچ تھوڑھے جاے ویلے دے پڑائ دوران اس نے کئی کم بدلے۔ کدے اوہ ہارورڈ یونیورسٹی وچ بدھ دھرم دا طالب علم سی، کدے اوہ ہوائی وچ اک ویراگی سی اتے کدے سٹینپھورڈ وچ بھارتی فلسفہ دا لکچرار سی۔(34) اک وار کھرھا ملن بعد ہاپکنسن نے استے کڑی نگاہ رکھی۔ اینپانی آئیلینڈ، سانپھرانسسکو دی امیگریشن سروس دے اسسٹینٹ کمیشنر، اڈسیل توں پرچے پتر لے کے ہاپکنسن امریکہ دے جسٹس ڈیپارٹمنٹ دے سپیشل ایجنٹ کلیٹن ہیرنگٹن نوں ملیا۔ ہیرنگٹن دی مدد نال ڈاکخانے دے اک کلرک نوں تن ڈالر ہر روز اتے ڈاکیئے نوں اس توں تھوڑھے جاے گھٹ پیسے دینے کرکے اوہ ہردیال دی آؤن جان والی ڈاک اپر نگرانی رکھن وچ کامیاب ہو گیا۔ لالا ہردیالدے لکچراں وچ نوٹ لین لئی اتے اس دے دوستاں دے گھیرے وچ گھسپیٹھ کرن لئی ایجنٹ تیار کرکے ہاپکنسن اوٹاوا آ کے انفرادی طور تے ریپورٹ دین لئی زور پاؤن لگا۔ ”جو کجھ میرے کول اے، جدوں تسیں اس نوں سنوگے تاں تسیں اس نوں ویلے اتے پیسے دی پھجولکھرچی نہیں سمجھوگے”، ہاپکنسن نے ڈپٹی منسٹر نوں کیہا۔(35)

اس دا اندازہ ٹھیک نکلیا۔ اس نوں 28 فروری نوں سٹیمر راہیں نیویارک توں لنڈن جان دا حکم ملیا تاں کہ اوہ انڈیا آفس نوں ہردیال اتے اتری امریکہ وچ ہو رہیاں ہور سرگرمیاں بارے انفرادی طور تے دسّ سکے۔ اس نے سفارش کیتی کہ سانپھرانسسکو وچ کسے نوں سال وچ چھ مہینے لئی تعینات کرنا چاہیدا اے۔(36) (اصل وچ اس دی ایہہ سفارش اپنے بارے سی)۔ اوٹاوا اتے لنڈن نے اوہدی ایہہ سفارش منّ لئی۔ نتیجے دے طور تے انڈیا آفس نے اس نوں 60 پونڈ (300 ڈالر) وظیفے دے اتے 60 پونڈ خرچے دے طور تے دینے شروع کر دتے۔ ایہہ پیسے اس نوں امیگریشن انسپیکٹر دے طورتے ملدی تنخواہ (1500 ڈالر سالانہ) نالوں وکھرے سن۔ (37) ہن اوہ لنڈن وچ بھارتی سرکار دے ایجنٹ نوں سدھا رپورٹ کرن لگا۔ اسدے نال نال اوہ اوٹاوا وچ انٹیریئر دے ڈپٹی منسٹر نوں وی رپورٹ کردا سی۔ لنڈن وچ بھارتی سرکار دا ایجنٹ بمبئی دا پولیس سپرڈینٹ، جے۔ اے۔ والنجر سی جو لنڈن وچ جاسوسی دے تعلق وچ آیا سی۔ اس دا ہاپکنسن نال خط پتر اپریل 1913 وچ شروع ہو گیا جدوں وینکوور واپس پہنچدا ہاپکنسن اوٹاوا پہنچیا۔ (38)

اس طرحاں لالا ہردیال نوں امریکہ توں کڈھواؤن لئی مہم شروع ہوئی۔ ڈپلومیٹک پدھر اتے بریٹیش سفیر نے امریکہ دے سٹیٹ ڈپارٹمینٹ نال گل بات کیتی۔ جون 1913 وچ بحرالکاہل  دے کنڈھے دے امریکہ دے امیگریشن اہلکاراں نوں ہدایتاں ملیاں کہ اوہ لالا ہردیال دے ہر لکچر تے جان اتے نوٹ لین۔ خفیہ روپ وچ ہاپکنسن امریکہ دے امیگریشن ڈیپارٹمنٹ دی مدد لئی ثبوت اکٹھے کردا رہا۔ راجدوتک دباء کارن امریکہ دے جسٹس ڈیپارٹمنٹ ولوں سپیشل ایجنٹ ہیرنگٹن نوں اس کیس وچ مدد لئی تعینات کیتا گیا۔(39) ہاپکنسن جاندا سی کہ اس نوں اجیہا کیس تیار کرنا پینا اے جہڑا امریکہ دے امیگریشن دی جانچ اگے کھڑ سکے۔ اس کیس وچ ہردیال دے دیشبھگت، انگریز ورتکنیک جاں سامراج ورتکنیک ہون دے الزاماں توں ودھ مسالہ لوڑیندا سی۔ اس لئی اوہنے ہردیال دے اراجکتاوادی وچاراں ول جھکاء، انڈسٹریئل ورکرز آف دی ورلڈ (آئی ڈبلیو ڈبلیو) نال تعلقاں اتے اراجکتاوادی لکچرار ایما گولڈمین نال تعلقاں دی سوہ کڈھی۔ ہاپکنسن نے 1913–14 دا سیال سانپھرانسسکو وچ لنگھایا۔ اوہ اپنی بیوی اتے دو بچیاں نوں وی نال لے آیا اتے اوکلینڈ دے علاقے وچ 45 ڈالر مہینہ تے اک پھرنشڈ مکان کرائے تے لے کے رہا۔ ایہناں 45 ڈالراں وچوں 35 ڈالر کینیڈیئن سرکار ولوں دتے جاندے سن۔(40) 25 مارچ 1914 نوں امریکہ دے امیگریشن اہلکاراں نے سانپھرانسسکو دے بوہیمیئن ہال وچ اک سوشلسٹ میٹنگ توں بعد لالا ہردیال نوں گرفتار کر لیا۔ اس تے الزام لایا کہ اوہ اراجکتاوادی اے اتے امریکہ وچ غیر-قانونی طور تے رہِ رہا اے۔ اس گھٹنا نوں سانپھرانسسکو دیاں اخباراں نے کافی تھاں دتی۔ امریکہ دے پترکاراں ساہمنے ہردیال اک دم اڈول سی۔ اس نے اخباراں نوں دسیا، ”پچھلے کئی مہینیاں توں بریٹیش جاسوس میری جاسوسی کر راے سن۔ پر میں اپنیاں سرگرمیاں کھلھے روپ وچ کردا رہا۔ ایہناں جاسوساں دی حاضری کرکے نہ ہی میں اپنے بیاناں نوں بدلیا اے اتے نہ ہی میں اپنے اعلاناں وچ کسے قسم دی نرمی لیاندی اے۔ میرے لئی ایہہ گرفتاری کوئی اچمبھا نہیں۔ میں کافی دیر توں اس دی اڈیک کر رہا سی۔”(41) اس نوں دیش نکالا نہیں دتا گیا سگوں ضمانت اپر رہا کر دتا گیا۔ امریکن امیگریشن اہلکاراں نے ایہہ جان کے بڑی بے عزتی محسوس کیتی کہ ہردیال امریکہ وچ پچھلے تن سالاں توں قانونی طور تے رہِ رہا سی۔ ہردیال نے دلیلاں دتیاں کہ جے مینوں اراجکتاوادی کہنا اے تاں اس گل دا خیال رکھیا جاوے کہ جدوں میں ایتھے آیا سی ادوں میرے وچار اراجکتاوادی نہیں سن، سگوں میرے وچاراں وچ تبدیلی اتھے آؤن توں بعد آئی اے۔ امریکی امیگریشن اہلکاراں نے لالا ہردیال دا ریکارڈ اک بھارتی مزدور نال رلگڈّ کر دتا سی۔ اس لئی اوہناں اس دا کیس لمے ویلے تک لٹکائی رکھیا۔ ہاپکنسن دے وینکوور دے سوہیاں نے خبر دتی کہ ہردیال نے اپنے امریکہ وچ رہن دے ویلے وچکار کجھ سماں ہنالولو اتے سوا (پھجی) وچ گزاریا اے۔ اس لئی امریکہ وچ اس دی رہائش لگاتار نہیں منی جا سکدی۔(42) پر ایہہ تصدیق نہ ہو سکیا۔ مئی وچ ہاپکنسن وشنگٹن گیا اتے امریکہ دے امیگریشن دے کمیشنر جنرل، اینتھنی کیمنٹی، نال ہردیال دے کیس بارے گل بات کیتی۔ کمیشنر نے اس نوں دسیا کہ اس دا محکمہ ہن تک حاصل ثبوتاں دے بنیاد تے کوئی ایکشن نہیں لے سکدا۔(43) گرمیاں وچ کمیشنر اینتھنی کیمنٹی نوں جنیوا توں ہردیال دا لکھیا خط ملیا۔ اوہ اپنے آپ امریکہ چھڈّ کے چلے گیا سی۔(44)

ایہہ کیہا جا سکدا اے کہ ہردیال نوں دیش نکالا دواؤن دی کوشش نے الٹا اثر کیتا۔ اس نے اتری امریکہ دے بھارتی انقلابیاں نوں مقصد اتے نشچا حاصل کیتا۔ ہردیال بارے ہاپکنسن نوں پہلی وار پتہ لگن اتے اس دے امریکہ چھڈّ کے سوٹرزلینڈ جان تک دے وچکار دے ویلے دوران بحرالکاہل  دے کنڈھے اپر غدر لہر کافی تکنیک پھلی۔ مئی 1913 وچ لالا ہردیال نے ‘ہندو ایسوسی ایشن آف پیسیپھک کوسٹ’ دی نیہہ رکھی۔ غدر پارٹی اسے ایسوسی ایشن دا وادھا سی۔ نومبر 1913 وچ غدر اخبار دا پہلا انک نکلیا۔ غدر پارٹی دا پہلیاں جتھیبندیاں نالوں جو وکھریواں سی، اوہ سی اس ولوں ہنسا دی حمایت۔ بھارتی سرکار اتے انڈیا آفس لئی ایہہ چنتا والی گل سی۔ دلی وچ کریمنل انٹیلیجینس دے ڈائریکٹر سی۔ آر۔ کلیولینڈ نے 11 مئی 1914 نوں لکھیا، ”میں بحرالکاہل  دے کنڈھے دے سکھاں اتے دوسرے پنجابیاں دے تیبر اسنتوکھ نوں اس ویلے دی ہندوستانی سیاسی حالت دا سبھ توں بدترین پکھ سمجھدا ہاں۔”(45) پر ایہہ وی کی وینگ سی کہ غدر لہر دا ورتارا ہاپکنسن ولوں ہردیال بارے دتی پہلی رپورٹ توں بعد ورتیا۔ اگّ لگن توں پہلاں گھنٹی کھڑکائی گئی سی۔ اس طرحاں دے دھیان توں بناں غدر پارٹی ایڈی چھاپ نہیں سی لا سکدی جنی کہ اوہ لاؤن وچ کامیاب ہو گئی۔

کلیولینڈ نے سکھاں وچ غدر دے پراپیگنڈے دا خلاف کرن لئی کیلافورنیا وچ اپنے ایجنٹ بھیجن بارے سوچیا۔ اس نے اس بارے فوجی ادھیکاریاں، پنجاب سرکار اتے بھارتی سرکار دے داخلہ، ویوپار اتے صنعتی وحصےآں دے اچّ-اہلکاراں نال گل بات کیتی۔(46) ہاپکنسن نوں اس بارے کرمنل انٹیلیجینس آفس دے سرکلر (جو اس نوں والنگر توں حاصل ہویا) توں پتہ لگا۔ اس نوں ایہہ خیال چنگا نہ لگا۔ اس دے خیال وچ ایہہ اک طرحاں دا مشنری کم سی اتے اس دے کامیاب ہون دا امکان گھٹ سی۔ اسدے نال ہی اسدا وچار سی کہ ایہہ کم، کم کرن والے لوکاں لئی خطرناک ہو سکدا سی۔ اس دی تھاں اس نے کینیڈا مشتمل خفیہ سوہیا ایجنسی بناؤن دا سجھاء دتا۔ اس نے ایہہ کیہا نہیں پر واضع ہی سی کہ اجیہی ایجنسی وچ اوہ وڈا رول ادا کریگا۔(47) اس دے کم دا گھیرا دنوں دن ودھ رہا سی۔ اس نے امریکہ دے امیگریشن اہلکاراں نوں ملن اتے یورپ توں آؤندے اواسیاں نوں ‘چیکّ’ کرن لئی ویلے ویلے نیویارک دا دورہ کرن دی صلاحَ دتی جہڑی منّ لئی گئی۔ ہن اس نوں دوویں سمندری تٹاں (شانت اتے ابحرالکاہل  دے تٹّ) اپر نگاہ رکھنی پیندی سی۔ اسدے خرچ ودھ گئے سن -11,000 ڈالر سانپھرانسسکو وچ سردیاں وچ رہن دے اتے 350 ڈالر نیویارک دا اک گیڑھا لاؤن دے۔ 20 مئی 1914 نوں گورنر جنرل، دی ڈیوک آف کنھاٹ نے نویں طرحاں دے پربندھ دا انخلاف کیتا۔ کالونیئل سیکٹری لیوس ہارکوٹ نوں بھیجی اک کھوپھیا ڈسپیچ وچ اس نے لکھیا، کہ ہاپکنسن اک قیمتی افسر اے اتے اک بہت ہی اہم کم کر رہا سی۔(48) کنھاٹ نے اس تعلق وچ دو مشکلاں ول دھیان دوایا۔ اس دے خیال وچ پہلی مشکل ایہہ سی کہ ہاپکنسن اتے بہت کجھ انحصار سی۔ جے اس نوں کجھ ہو گیا تاں اس دا جاسوسی دا ڈھانچہ ڈھیہہ-ڈھیری ہو جاویگا۔ اس مطابق دوجی مشکل ایہہ سی کہ کینیڈیئن سرکار اسدا بہتا خرچہ اٹھا رہی اے جدوں کہ اس دی جانچ دا زیادہ تعلق بھارتی سرکار دے ہتاں نال اے۔ ایہہ وی کھترھا سی کہ کتے ہاؤس آف کامنز دے میمبراں نوں اس دے خرچیاں دا پتہ نہ لگ جائے۔ اوہناں دے سوال اٹھالن نال جو پرچار ہووےگا، اس نال ہاپکنسن دے کم اپر اثر پے سکدا اے۔

ایہہ ڈسپیچ آؤن توں پہلاں ہاپکنسن نے کجھ دن اوٹاوا وچ گزارے۔ اندازہ لایا جا سکدا اے کہ ایہناں دناں وچ اس نے گورنر جنرل اگے اپنا پکھ پیش کیتا ہووےگا۔ (49) اگلے دو مہینے اس بارے ہور کجھ کرن لئی اس نوں بہتا سماں نہیں ملیا۔ 21 مئی توں جولائی 23 تک اوہ کاماگاٹامارو (پنجابیاں نال بھریا جہاز جو 21 مئی نوں کینیڈا پہنچیا۔ ایہہ پنجابی کینیڈا وچ اواسیاں دے طورتے اترن وچ ناکامیاب راے) دے تعلق وچ مصروف رہا۔ ایہناں پنجابی اواسیاں اتے کینیڈیئن اہلکاراں وچکار کوئی ہنساتمک گھٹنا (جس نال ہندوستانی دیشبھگتاں نوں اپنا تحریک اگے لجان وچ مدد مل سکدی سی) گھٹن توں بچاؤن لئی اپنی پوری کوشش کر اسنے کینیڈیئن اتے انگریز سامراجی سرکار دی چنگی سیوا کیتی۔ کاماگاٹامارو دے کینیڈیئن پانیاں وچوں کڈھے جان دے دو ہفتیاں اندر ہی ہاپکنسن نے اتھے نواں اہم رول سمبھالیا۔ 4 اگست نوں انگریزاں نے جرمنی خلاف جنگ دا اعلان کر دتا۔ 11 اگست نوں ہاپکنسن نے رپورٹ کیتی کہ اس ویلے، جدوں انگریز یورپ وچ جنگ وچ الجھے ہوئے سن، ہندوستانی انقلابی بحرالکاہل  دے کنڈھیاں اپر رہندے ہندوستانیاں وچ مکمل روپ وچ ہندوستان مڑن اتے انگریز خلاف ہتھیار چکن لئی پرچار کر راے سن۔ (50) انقلابیاں ولوں ایہہ کاروائی بناں کسے لکّ لکاء دے کیتی جا رہی سی۔ ہاپکنسن نوں اس بارے سبھّ توں پہلاں پورٹلینڈ (اوریگن) دے اک اخبار وچ چھپی اک کہانی توں پتہ لگا۔ اس کہانی وچ لکھیا سی کہ ایسٹریا شہر دی ہیمنڈ ملّ وچ کم کرن والے ادھے پنجابی کم چھڈّ کے گڈی جاں بیڑی راہیں سانپھرانسسکو جان لئی روانہ ہو گئے سن اتے بچدے ادھے جان دیاں تیاریاں وچ سن تاں کہ اوہ ہون والے غدر وچ حصہ لے سکن۔ دناں وچ ہی انڈیا آفس، بریٹیش آفس اتے کینیڈا دے انٹیرئر دے محکمے نے جانکاری اکٹھی کرن دا اک تنظیم قایم کر لیا۔ اس تنظیم دا دھرا ہاپکنسن سی۔ سانپھرانسسکو توں جان والیاں دیاں لسٹاں اتھوں دا بریٹیش کاؤنسلر کارنگی روس کینیڈا دے گورنر جنرل نوں بھیجدا تاں کہ ہاپکنسن اوہناں دی چھانبین کر سکے اتے ہندوستان نوں تار راہیں بھیج سکے۔(51) ہن ہاپکنسن دا دلی وچ کرمنل انٹیلیجینس دے ڈائریکٹر جنرل سر چارلس کلیولینڈ نال سدھا رابطہ سی۔(52) اس دے خطاں اتے تاراں نے غدر پارٹی دے کنے ہی سرگرم میمبراں دی پچھان کرن وچ حصہ پایا جہڑے بعد وچ ہندوستان پہنچن تے گرفتار کر لئے گئے۔

21 اکتوبر1914 نوں میوہ سنگھ نے ہاپکنسن نوں گولی مار دتی۔ ایہہ اک سادھارن قتل نہیں سگوں اک سیاسی کرتوّ سی۔ گولی مارن دی گھٹنا وینکوور دی کچہری (وینکوور کورٹ ہاؤس) وچ واپری اتے قاتل نے قتل توں بعد نسن دی کوشش نہیں کیتی۔ بعد وچ مقدمے دوران اسنے الزام دا اقبال کر لیا۔ ایہہ گولی کسے ہنیری گلی وچ وی ماری جا سکدی سی پر میوہ سنگھ شہیدی پاؤنی چاہندا سی۔ 12 ہفتیاں بعد (جدوں اس نوں پھانسی لایا گیا) اس نوں شہادت حاصل ہو گئی۔ پولیس نے کئی ہور ویکتیاں اپر اس قتل دی سازش دا الزام لایا پر اوہ اس لئی ثبوت نہ لبھّ سکے۔ جے میوہ سنگھ نے ایہہ قتل اپنے آپ اکلیاں کیتا سی تاں وی اس قتل دی کمیونٹی لئی جو اہمیت سی اس نوں اوہ چنگی طرحاں سمجھدا سی۔(53) میوہ سنگھ نے ہاپکنسن نوں اس دے کماں کرکے گولی نہیں ماری سگوں اس کرکے گولی ماری کیونکہ ہاپکنسن ہندوستان اپر راج کر راے انگریز سامراج دا چنہ سی، اسدا نمائندہ سی۔ وینکوور دے سکھاں اتے دوجے ہندوستانیاں دیاں نظراں وچ اوہ اک ڈھکواں نشانہ سی۔ ہاپکنسن دا قتل کرکے میوہ سنگھ نے اپنی قربانی ایہہ متھّ کے دتی سی کہ اس نال اس دے دیش واسیاں دے من اتے دماغ ٹمبے جانگے۔ اس دے اس عمل نوں غدر پارٹی ولوں ہندوستانیاں نوں ہتھیار لے کے واپس دیش مڑن اتے انگریزاں خلاف لڑائی لڑن دے دتے سدے دے پچھوکڑ وچ دیکھیا جا سکدا اے۔ اس دے نال ہی ایہہ قتل ہاپکنسن دے مخبراں دے اتے اوہناں دے دشمناں دے قتلاں دی لڑی دا ہی اک حصہ سی۔ ایہہ قتل ہاپکنسن دے اک مخبر ولوں ستّ ہفتے پہلاں گردوارے وچ گولی چلا کے دو آدمیاں نوں مارن اتے کئیاں نوں زخمی کرن دی گھٹنا دا بدلہ سی۔ ایہہ وی ہو سکدا اے کہ ایہہ عمل میوہ سنگھ ولوں پشچاتاپ کرن اتے کجھ مہینے پہلاں ریوالور سمگل کرن دے کیس ویلے لمبی سزا توں بچن لئی کمیونٹی دے لیڈراں خلاف دتے بیاناں کارن اپنے وکار اپر پئے اثر نوں دور کرن لئی کیتا ہووے۔(54)

کینیڈیئن سرکار ولوں ہاپکنسن دے قتل دی خبر بریٹیش اتے ہندوستانی سرکار نوں پہنچائی گئی۔ ہندوستان دے سیکٹری آف سٹیٹ نے 26 اکتوبر نوں تار راہیں وائسرائے نوں دسیا، ”ہاپکنسن دا قتل اس ولوں ہندوستان لئی کیتے کماں کرکے ہویا اے۔”(55) ہاپکنسن دی بیواہ نوں ہندوستانی سرکار نے 500 پونڈ (2500 کینیڈیئن ڈالر) ‘سیکریٹ سروس فنڈ’ وچوں دتے۔ پہلاں وائسرائے اجیہا کرن توں جھجکدا سی خاص کرکے کینیڈیئن اخباراں وچ اس بارے چھپیاں خبراں پڑھ کے۔ اوہ دیکھ سکدا سی کہ کینیڈیئن اخباراں وچ چھپے اندازےآں اتے میوہ سنگھ دے مقدمے دوران پیش گواہیاں وچ ہاپکنسن دے ہندوستانی انگریز سرکار نال تعلقاں بارے کوئی اشارہ نہیں دتے گئے سن۔ کینیڈیئن اخباراں نے قتل نوں ہاپکنسن ولوں کاماگاٹامارو دے تعلق وچ کیتے کماں نال جوڑیا سی۔ وائسرائے نے صلاحَ دتی کہ ایہہ تھیوری بہتر جاپدی اے۔ نال ہی اس سوچیا کہ کینیڈا دے اک امیگریشن افسر دے پروار نوں مدد دینی ہندوستانی سرکار لئی سیانی گل نہیں ہوویگی۔ اس نال ہندوستانی سرکار اپر ایہہ الزام لگ سکدا سی کہ اس نے کینیڈا توں ہندوستانی اواسیاں نوں کڈھن وچ کینیڈیئن سرکار دی مدد کیتی سی۔ اوہ پوری طرحاں چوکس رہنا چاہندا سی بھاویں ایہہ رقم خفیہ فنڈ وچوں دتی جانی سی اتے اس دا بھید باہر نہیں کڈھیا جانا سی۔ لنڈن سرکار دا جواب بڑا واضع سی، ”انڈیا دا ہاپکنسن متعلق کوئی فرض بندا سی۔”(56) اس توں بعد وائسرائے نے جھٹّ اپنی سویکرتی دے دتی، ”اسیں پہلاں ہی کہہ چکے ہاں کہ ہاپکنسن دے پروار دا معاوضے لئی پورا حق بندا اے۔”(57) کینیڈیئن سرکار انی دریا دلّ نہیں سی۔ اس نے ہاپکنسن دی بیوی نوں امیگریشن ڈیپارٹمنٹ وچ 1000 ڈالر سلانہ تنخواہ اپر سٹینوگرافر دی نوکری پیش کیتی۔ کینیڈیئن سرکار نے اس نوں کوئی اکٹھی رقم نہیں دتی سی۔(58)

ہاپکنسن دی موت توں دوجے دن گورنر جنرل نے جاننا چاہیا کہ اسدی تھاں بھرن لئی کی کیتا جا رہا اے۔ انٹیرئر محکمے دے ڈپٹی منسٹر نے اس نوں دسیا کہ اس نوں آس اے کہ انڈیا آفس ہاپکنسن دی اہلیت اتے درجے دا افسر لبھّ لویگی، پر اجے تک اس بارے کوئی اطلاع حاصل نہیں ہوئی۔ ”مڈھ وچ مسٹر ہاپکنسن سانوں اس ہی سروس راہیں حاصل ہویا سی۔”(59) ڈپٹی منسٹر کوری 1909 وچ وی ڈپٹی منسٹر سی اتے اس نے ہاپکنسن دی تعیناتی کیتی سی۔ اس دے ایہناں شبداں توں اندازہ لایا جا سکدا سی کہ 1909 وچ ہندوستانی سرکار نے ہی ہاپکنسن نوں کینیڈا بھیجیا سی۔ چار نومبر 1914 نوں ہندوستان دے سیکٹری آف سٹیٹ نے جواب بھیجیا کہ ہاپکنسن دی موت نال خالی ہوئی تھاں نہیں بھری جاوے گی اتے کینیڈیئن امیگریشن ڈیپارٹمنٹ نوں ہندوستانی اواسیاں دیاں سیاسی سرگرمیاں دی جاسوسی کرن دی لوڑ نہیں۔ پر نال ہی ایہہ وی کیہا گیا سی کہ جو امیگریشن اہلکاراں نوں اس بارے کوئی جانکاری حاصل ہووے تاں اوہ اگانھ پہنچدی کر دین۔ انڈیا آفس دے فیصلے مطابق ہاپکنسن والا کم کرن لئی اک امیگریشن افسر دا بھیس ٹھیک نہیں سی۔ اس بارے کینیڈیئن اہلکاراں نوں کوئی اعتراز نہیں سی کیونکہ اوہ وی اس ہی سٹے اپر پجے سن۔ پھر وی کینیڈیئن اہلکاراں دی دھارنا سی کہ اس دی تھاں کسے نہ کسے روپ وچ ضرور بھری جاوے گی۔(60) ہور پچھ گچھّ کرن اپر کالونیئل سیکٹری لارڈ ہارکوٹ نے گورنر جنرل نوں ہیٹھاں دتے سنیاے بھیجے :

(21 جنوری 1915) ”اس ویلے بھارت سرکار شانت مہاں ساگر دے کنڈھے اپر ہندوستانیاں دیاں باگیانا کاروائیاں دی سوہ رکھن لئی کوئی نواں پربندھ کرن لئی تیار نہیں۔…”(61)

(10 اپریل 1915) ”ہندوستان دے سیکٹری آف سٹیٹ، لارڈ کریوی ولوں واضع بینتی کیتی جاندی اے کہ اس ویلے جنگ دے دوران ہندوستانی سرکار دا بحرالکاہل  دے کنڈھے اپر کسے ایجنٹ دی تعیناتی دا کوئی وچار نہیں اے۔”(62)

ایہناں سنیہیاں نوں جیوں دا تؤں نہیں منّ لینا چاہیدا۔ اتری امریکہ توں پرط کے گئے پنجابیاں نے فروری 1915 وچ پنجاب وچ نسپھل بغاوت کیتی۔ اس بغاوت دے پریرنا سروت سانپھرانسسکو، وینکوور اتے وکٹوریا وچ رہِ راے انقلابی سن۔(63) کالونیئل سیکٹری دے شبداں وچ، ”ایہہ بغاوت ہاپکنسن ولوں کیتے کم دی قیمت دسدی سی۔”(64) اتے ایہہ کم اجے مکا نہیں سی۔ اس بغاوت دوران گرفتار کیتے گئے لوکاں دے مقدمیاں دی سنوائی 26 اپریل 1915 نوں شروع ہوئی۔ بھارت سرکار اس تعلق وچ ہر طرحاں دے ثبوت اکٹھے کر رہی سی۔ اوہ جاننا چاہندے سن کہ اتری امریکہ وچوں ہور کنے بھارتی واپس پرتنا چاہندے سن اتے اوہناں وچوں کنے خطرناک سن۔(65) اوہ ایہہ وی جاننا چاہندے سن کہ اس ویلے جرمن کی کر راے سن۔ 1914 دے اخیر تے سانپھرانسسکو دے جرمن کاؤنسلیٹ نے تارکناتھ داس راہیں گدریاں نال تعلق بنائے سن۔(66) 1915 دیاں گرمیاں تک کینیڈیئن اہلکاراں نوں پتہ لگ چکا سی کہ اتری امریکہ وچ جرمن بھارتی انقلابیاں دی مالی مدد کر راے سن۔(67) انڈیا آفس اتے بھارتی سرکار اتری امریکہ وچ جاسوسی بند کرن دے فیصلے توں بہت دور سن۔

آرکائیوز وچ ملدے ثبوتاں مطابق 1916–1918 وچکار اتری امریکہ وچ رابرٹ ناتھن بھارت دا ‘انڈرکور’ جاسوس سی۔ اوہ سول سروس وچوں رٹائر ہویا اچّ-اہلکار سی۔ اوہنے بھارت وچ 26 سال کم کیتا سی۔ اوہ وائسرائے دا پرائیویٹ سیکٹری اتے پوربی بنگال اتے آسام دیاں سرکاراں دا چیف سیکٹری رہِ چکا سی۔(68) ہاپکنسن وانگ لنڈن وچ اسدا رابطہ وی جیæ اےæ والنگر نال سی۔(69) اس دے بجٹ وچ پیسے دے کے جانکاری حاصل کرن دا خرچہ وی شامل سی۔ اوہ اپنے سوہیاں اتے جے۔ اے۔ والنگر نال گورنر جنرل دے دفتر راہیں رابطہ رکھدا سی۔ وینکوور وچ اس دا ایجنٹ میلکم ریڈ سی۔(70)… کینیڈا وچ ناتھن نوں ہر طرحاں دا تعاون حاصل سی۔ 1916 دے شورو وچ بی۔ سی۔ دیاں تار بھیجن والیاں کمپنیاں ہر بھارتی جاں چینے ولوں بھیجی جاندی جاں اس نوں آؤن والی تار رستے وچ روکدیاں سن۔(71) ایہناں تاراں دیاں کاپیاں ناتھن، ڈمینئن پولیس کمیشنر اتے ‘پریس سینسر’ دے چیف نوں بھیجیاں جاندیاں سن۔ ایہناں وچوں بہہتیاں تاراں خاص اہمیت والیاں نہیں سی ہندیاں۔ اوہناں وچ بہتا کرکے کماں کاراں بارے ہی گل بات ہندی۔ جویں، ”جے کوئی کم ہویا تاں پتہ دیویں۔ پیسے کنے ملدے ہن؟ میں اکلا ہی ہاں” جاں وارڈنر نوں چھیتیں آ جا۔ تیرے اتے جگت سنگھ لئی کم ہیگا۔” جاں، ”توں اتے دھرمپال چھیتیں آ جاؤ۔ ملّ سوموار نوں چلنی اے۔”(72) جدوں ڈمینئن پولیس کمیشنر نے صلاحَ دتی کہ اجیاے سنیاے اکٹھے کرن دا کوئی فائدہ نہیں تاں اسنوں اگیوں جواب ملیا کہ ناتھن ایہناں نوں قیمتی سمجھدا اے۔ ایہہ کاروائی جنگ ختم ہون دے اک سال بعد دسمبر 1919 تک چلدی رہی۔(73) ایہہ ہور سماں چلدی رہنی سی جے جنگ دوران قایم کیتا سینسرشپ پربندھ لاگوُ رہندا۔

ناتھن دا سابقہ امیگریشن ایجنٹ آر۔ جے۔ ریڈ نال نیڑے دا تعلق سی۔ جنوری 1915 وچ ریڈ نوں امیگریشن محکمے وچوں ہٹا بریٹیش کولمبیا دا ڈمینیئن امیگریشن انسپیکٹر بنا دتا گیا سی۔(74) ایہہ تبدیلی اک ‘ڈموشن’ جاپدی سی۔ بعد وچ ریڈ نے اس بارے شکایت وی کیتی سی کہ امیگریشن دا اسسٹینٹ سپرڈینٹ، ٹیæ بلیک روبرٹسن، جسنے اس بدلی دی سفارش کیتی سی ریڈ نوں اسدے اریئینٹل امیگریشن بارے نظرئیے کرکے پسند نہیں سی کردا۔(75) ہاپکنسن دی موت کارن انگولے رہِ گئے جاسوسی دے کم نوں، ادھروں اودھروں تھوڑھی بہت جانکاری پھر توں اکٹھی کرنی شروع کرکے ریڈ نے اپنے لئی نواں کم لبھّ لیا سی۔ پہلاں وی، ہاپکنسن دی وینکوور توں غیر حاضری ویلے ریڈ ایہہ کم بڑے مزے نال کریا کردا سی۔ 1911 وچ ہاپکنسن نے انٹیرئر دے ڈپٹی منسٹر دی مدد نال ڈمینئن پولیس فورس (اک ہتھیار-رہتر پھیڈرل فورس جو اپنے جاسوسی دے کماں لئی دوجیاں ایجنسیاں تے انحصار کردی سی) وچ کانسٹیبل دی تعیناتی اتے اک بیج حاصل کر لیا سی۔ اس ویلے ریڈ نے وی اس فورس وچ تعیناتی لئی کوشش کیتی سی کیونکہ اوہ ہاپکنسن دے کم ول آکرشت سی۔(76)

‘امیگریشن افسر اپنے امیگریشن دے کم نال ہی تعلق رکھن” ورگیاں ہدایتاں دے باو جود وی ریڈ دا رول ودھ گیا سی۔ اسدا کارن ایہہ سی کہ امیگریشن افسراں نوں ایہہ وی کیہا گیا سی کہ جے اوہناں نوں کوئی جانکاری حاصل ہووے تاں اوہ اس نوں ضرور اگانھ بھیجن۔ اس لئی اوہ ہر چیز دیاں تن کاپیاں-اکپیاں محکمے لئی، اک گورنر جنرل لئی اتے اک لنڈن لئی-بناؤندے۔ ہاپکنسن دے ویلے توں چلی آ رہی روایت مطابق امیگریشن اہلکاراں نوں ڈاکخانے ولوں ڈاک وچوں کڈھ کے منع کیتے ہوئے بھارتی اخباراں دیاں کاپیاں اتے سانپھرانسسکو دے بریٹیش کونسل جنرل اینڈریو کارنگی روس ولوں بھیجیاں جاندیاں رپورٹاں بکائدگی نال حاصل ہندیاں۔ اگست 1914 وچ روس نوں ہدایتاں ملیاں سن کہ اوہ ہاپکنسن دی چھانبین لئی بھارت نوں جا راے مسافراں دیاں لسٹاں بھیجے اتے ادوں توں ہی اوہ بھارت نال متعلق سامان وینکوور دے امیگریشن دے دفتر (واشنگٹن وچ ستھتّ بریٹیش سفارتخانے دی تھاں) راہیں ہی بھیجدا آ رہا سی۔(77) اسے طرحاں ہاپکنسن دے تیار کیتے بھارتی مکھبر ہن وی امیگریشن دے دفتر آ پہنچدے۔(78) اس طرحاں جاسوسی دیاں سرگرمیاں چلدیاں رہیاں اتے ریڈ اوہناں دا انچارج بن گیا۔ بھاویں ریڈ دا عہدہ امیگریشن ایجنٹ اے۔ ایف جولپھ دی نگرانی ہیٹھ نہیں آؤندا سی پر اس دا دفتر امیگریشن بلڈنگ وچ دوسری چھت تے اک نکے جاے کمرے وچ سی جس دا پچھلا حصہ پچھلیاں پوڑیاں نال لگدا سی۔ ایہہ تھاں اس لئی بہت فائدیمند سی کیونکہ اس نوں ملن والے خفیہ روپ وچ ملن آ سکدے سن۔(79) 1916 تک اوہ ڈمینئن پولیس کمیشنر اتے پریس سینسرشپ سروس دے شانت مہاں ساگر دے کنڈھے دے ایجنٹ دے طور تے کم کرن لگ پیا سی۔ اس دے نال ہی اوہ وینکوور وچ ناتھن دا رابطہ سی۔(80) اوہ چینیاں اتے بھارتیاں دی نگرانی کردا سی۔ اس کم لئی اس نوں بی۔ سی۔ توں لے کے میکسیکو دے بارڈر تک آؤنا جانا پیندا سی۔ بعد وچ اسدی نگرانی دے گھیرے وچ ٹریڈ یونیناں وی شامل کر دتیاں گئیاں سن۔ اس طرحاں جاسوسی دے معاملے وچ ریڈ بی۔ سی۔ دی اک پرمکھ ہستی بن گیا سی۔ 1918 وچ مغربی کینیڈا وچ روئل کینیڈیئن نمطلب ویسٹ ماؤنٹڈ پولیس نے ڈمینئن پولیس کولوں جاسوسی دے کم دا چارج لے لیا۔ ریڈ دے سرپرست وینکوور توں پارلیمینٹ دے میمبر ایچ۔ ایچ۔ سٹیونز دے زور پاؤن تے وی ماؤنٹڈ پولیس نے ریڈ نوں اپنے وچ شامل کرن توں نانہہ کر دتی۔ اوہناں نوں ریڈ دیاں پھائلاں چاہیدیاں سن ریڈ نہیں۔(81) جاپدا اے 1936 وچ اپنی موت تک، اک امیگریشن افسر دے طور تے ریڈ نے بریٹیش انٹیلیجینس نال کم کرنا وی جاری رکھیا۔ اس دے جاسوسی دے کم نوں وینکوور امیگریشن ڈیپارٹمنٹ دی سپیشل ایجنسی دے ناں ہیٹھ امیگریشن محکمے نال مقررہ روپ وچ شامل کر لیا گیا سی۔ 1923–24 وچ اس ایجنسی دا بجٹ 7927-28 ڈالر سی۔ اس وچوں ریڈ دی تنخواہ اتے خرچیاں توں بناں دو سٹینوگرافراں، اک پھلّ ٹائم چینی دبھاشیئے اتے اک پارٹ-ٹائم پنجابی دبھاشیئے دی تنخواہ دتی جاندی سی۔(82)

اس جاسوسی دی کہانی دا مکھ کانڈ 1918 وچ ختم ہویا۔ اگست 1915 تک غدر لہر دے بہتے لیڈر بھارت جاں برما دیاں جیلھاں وچ سن اتے سینکڑے بھارتی جہڑے اتری امریکہ اتے دھر مشرق دے دیساں توں غدر وچ حصہ لین لئی پرتے سن اپنے پنڈاں دیاں حداں اندر قید سن۔ جرمنا ولوں وڈی گنتی وچ ہتھیار پہنچاؤن دی سکیم سرے نہیں چڑھی سی۔ غدر دی کہانی ختم ہو گئی سی۔ جو کجھ باقی سی اوہ سی 1915–1918 دے وچکار لاہور، مانڈلے، سانپھرانسسکو اتے شکاگو وچ چلے سازش دے کیساں دی لڑی۔ اتری امریکہ اتے دھر مشرق دے دیساں وچ بچدے غدر پارٹی دے چھوٹے چھوٹے سیلاں وچ جتھیبندک اتے آپسی تالمیل بہت گھٹ سی۔ غدر لہر دے حامی اک دم اتے بنا کسے لک-لکاء دے واپس پرتے سن اتے اوہناں وچوں بہتے ہندوستان پہنچدے ہی گرفتار ہو گئے سن۔ اسدے باو جود سر مائیکل اڈوائر مطابق اسدی پنجاب دی گورنر جنرلشپّ دوران غدر دی سازش سرکھیا لئی سبھ توں وڈا خطرہ سی۔(83) اس لئی اوہ اتے اسدے اہلکار اس گل سختی نال نپٹے۔ 1915 دے لاہور دے مقدمے دوران ٹریبیونل نے چوویاں نوں پھانسی دی سزا سنائی بھاویں اوہناں وچوں چھیاں اپر ہی وڈے جرم دا الزام سی۔ وائسرائے ‘گھٹ الزام والیاں دا گھان’ نہیں سی کرنا چاہندا، اس لئی اس نے اٹھاراں دی سزا گھٹ کر دتی۔ پر اس نوں اس گل دا احساس سی کہ اس دی اس نرمی دا اینگلو انڈین وچ چنگا اثر نہیں سی۔(84) غدر دی سازش دے تعلق وچ لاہور اتے مانڈلے وچ کل ملا کے 173 ویکتیاں اپر مقدمے چلا ئے گئے جنہاں وچوں 23 نوں پھانسی اتے 88 نوں عمر قید دی سزا ہوئی۔

بلونت سنگھ، جو وینکوور دے گردوارے دا سابقہ گرنتھی سی اتے ہرنام سنگھ جس دی وکٹوریا وچ ‘گروسری’ دی دوکان ہندی سی، دے کیساں توں پتہ لگدا اے کہ کس طرحاں ایہناں کیساں وچ اتری امریکہ وچ اکٹھے کیتے ثبوت ورتے گئے۔ ہرنام سنگھ نوں ستمبر 1914 وچ سانپھرانسسکو توں دیش نکالا دتا گیا سی اتے بعد وچ اس نوں برما وچ گرفتار کیتا گیا سی۔ اس خلاف مکھ ثبوت ہاپکنسن نے لبھے سن جدوں اوہ وکٹوریا وچ سکے بارود سمیت پھڑے دو سکھاں دی تفتیش کر رہا سی۔ ایہناں ثبوتاں وچ بمب بناؤن متعلق لکھیا اک خط، اک منتی کرن والا گلاس اتے دس انچ لمبا فیوز شامل سی۔ ایہہ سبھ کجھ ہاپکنسن نوں ہرنام سنگھ دی دوکان اتے گھر دی تلاشی دوران ملیا سی۔(85) بھارت سرکار نوں کوئی گواہ چاہیدا سی جہڑا اس خط نوں عدالت وچ پچھان سکے۔ ہاپکنسن مر چکا سی، پر اسدی رپورٹ وچ وکٹوریا دے جاسوس ازرا کارلو دا ناں درج سی۔ بھارت سرکار دی بینتی تے ازرا کارلو نوں برما بھیجن دا پربندھ کیتا گیا۔(86) کینیڈا وچ اس بنیاد اتے کوئی مقدمہ نہیں چلایا گیا پر رنگون وچ ایہہ ہی ثبوت ہرنام سنگھ نوں پھانسی دی سزا دواؤن لئی کافی سن۔ اسے طرحاں بلونت سنگھ دسمبر 1914 وچ کینیڈا توں گیا۔ اگست 1915 وچ سیاسی پولیس نے اس نوں بینکاک توں گرفتار کرکے سنگھاپور بھیج دتا۔ سنگھاپور توں اسنوں کلکتے دی الیپر جیل وچ بھیجیا گیا اتے اخیر جولائی 1916 وچ اسنوں پنجاب لیاندا گیا۔ اس اپر موجے، یوکوہاما، وکٹوریا، وینکوور سماس، سانپھرانسسکو، ہنالولو اتے بینکاک وچ جنگ چھیڑن، جنگ بھڑکاؤن اتے جنگ چھیڑن دی کوشش کرن دے الزام لائے گئے۔ اس خلاف مکھ گواہ اوہ لوک سن جو وینکوور وچ ہاپکنسن اتے ریڈ لئی مکھبری کریا کردے سن خاص کرکے بیلا سنگھ اتے ڈاکٹر: رگھناتھ سنگھ۔ بلونت سنگھ نوں پھانسی دی سجا دواؤن وچ اوہناں دی گواہی دا وڈا ہتھ سی۔ اوہناں اپنی گواہی وچ کیہا کہ بلونت سنگھ جاپان، بریٹیش کولمبیا اتے کیلیپھورنیا وچ سکھ سروتیاں اگے باگیانا بھاشن دیا کردا سی۔(87) اک وار پھیر جہڑے کارناں کرکے کینیڈا وچ مقدمہ وی نہیں چلایا گیا اوہ کارن بھارتی ٹریبیونل دے فیصلے وچ پھانسی دین دا کارن بنے۔

1917 وچ جنگ وچ شامل ہون توں بعد امریکہ نے بریٹیش دباء ہیٹھ اوہناں لوکاں اپر مقدمہ چلایا جہڑے جرمن-گدرن پلاٹ وچ شامل سن۔(88) ایہناں لوکاں وچ سانپھرانسسکو وچ جرمنی دا کاؤنسل جنرل پھرانج بوپ، کجھ ہور جرمن اتے امریکن اتے غدر پارٹی دے 17 لیڈر شامل سن۔ مارچ 1917 وچ ناتھن دی سوہ کارن چندراکانت چکرورتی پھڑیا گیا۔ چکرورتی دسمبر 1915 وچ غدر پارٹی دا پردھان بنیا سی۔(89) چکرورتی دے منہ کھولن تے کئی ہور لوک پھڑے گئے۔ جون 1917 وچ بریٹیش سرکار نے سانپھرانسسکو اتے شکاگو دے مقدمیاں وچ گواہاں دے طور تے ستّ قیدی بھارت توں کینیڈا لیاندے۔ ایہہ قیدی بھارتی پولیس دی نگرانی ہیٹھ لیاندے گئے۔ کینیڈا وچ اوہ میلکم ریڈ دی نگرانی ہیٹھ امیگریشن محکمے دے حوالے کر دتے گئے۔ وینکوور توں ایہہ قیدی ریل راہیں ریجائنا بھیج دتے گئے جتھے اوہ مقدمہ چلن تک راے۔ ریجائنا وچ ایہناں قیدیاں نوں دوجے بھارتیاں توں دور رکھیا جا سکدا سی پر امریکن سرکاری وکیل اوہناں نوں جدوں چاہن مل سکدے سن۔ سانپھرانسسکو وچ نومبر 1917 توں لے کے پنج مہینیاں تک پینتی دموضوعاں اپر مقدمہ چلیا۔ چار اپر شکاگو وچ مقدمہ چلایا گیا۔ سانپھرانسسکو وچ پرمکھ ثبوت ہاپکنسن دیاں رپورٹاں اپر مشتمل اتے 1912–13 دیاں سرگرمیاں نال متعلق سن۔ ستاراں دے ستاراں بھارتیاں نوں سزا ہو گئی۔ سبھ توں ودھ سزا تارکناتھ داس نوں ہوئی جہڑا الزاماں دا ساہمنا کرن لئی خود جاپان توں امریکہ آیا سی۔(90) گواہیاں دوران لالا ہردیال دا ناں وار وار لیا گیا۔ پر اوہ امریکن اتے بریٹیش نیاں دی پہنچ توں دور جرمنی وچ جرمن سرکار دے خرچے اپر آرام فرما رہا سی۔(91)

ایہہ جاسوسی جس دی مکھ ذمہ واری ہاپکنسن نے نبھائی اتے اس توں بعد جس نوں ریڈ نے جاری رکھیا اک قسم دی دھنگوزوری سی۔ اس نے بحرالکاہل  کنڈھے رہِ رہی بھارتی کنیونٹی اپر گمبھیر اثر پایا۔ کمیونٹی دے میمبراں نوں شروع وچ ہی پتہ چل گیا کہ اوہناں دیاں ایتھوں دیاں سرگرمیاں کارن بھارت وچ پولیس اوہناں دے پروار دے میمبراں دی پچھ-پڑتال کر رہی اے۔ اوہ جاندے سن کہ ہاپکنسن بریٹیش ظلم دا ڈریکٹ ثبوت سی اتے اس لئی اوہناں دیاں بریٹیش ورتکنیک بھاوناواں دا پرمکھ مرکز سی۔ اپنیاں اتے اپنے مخبراں دیاں کاروائیاں کارن اوہ مقامی سکھ کمیونٹی نوں سیاسی طور تے چیتن کرن اتے دھڑیاں وچ ونڈن دا کارن بنیا۔ اس دا اتے کمیونٹی نال متعلق ہور قتل اس دیاں کاروائیاں دا ہی نتیجہ سن۔ اس وچ کوئی شکّ نہیں کہ اس نے جنی زیادہ چھانبین کیتی اس نوں حالات اننھے ہی زیادہ گمبھیر دکھائی دتے۔ جدوں اس دیاں رپورٹاں بھارت سرکار کول پہنچدیاں تاں سرکار اوہناں اپر ہاپکنسن توں وی ودھ یقین کردی۔ لالا ہردال ورگے انسان بریٹیش سرکار دا تختہ پلٹنا چاہندے سن اتے اوہ اہنسا نوں اتشاہ دندے سن۔ پر اوہناں لئی پہلی چیلنج روزگار دی بھال وچ آئے کساناں وچ جاگرتی پیدا کرنا سی۔ لالا ہردیال اتے دوجیاں اپر دھیان مرتکز کر ہاپکنسن اس ودروہ دے تپھتیشکار دے نال نال اس دا کرتا وی بنیا۔

(ایہہ لیکھ انگریزی وچ پہلی وار یونیورسٹی آف بریٹیش کولمبیا ولوں شائع کیتے جاندے جرنل “بی۔ سی۔ سٹڈیز دے انک نمبر 78, وچ 1988 (BC Studies, no. 78, Summer 1988) وچ چھپیا سی ۔ اس دا پنجابی اناختلاف پہلی وار وطن دے پہلے انک (جولائی/اگست/ستمبر 1989) وچ چھپیا سی۔ وطن دا ایہہ انک کاماگاٹامارو گھٹنا دی 75ویں ورھیگڈھ ویلے کاماگاٹا مارو خاص انک وجوں شائع کیتا گیا سی۔)

حوالے:

(ایہناں حوالیاں وچ لکھاری ولوں کیتیاں ٹپنیاں دا پنجابی اناختلاف کیتا گیا اے پر جانکاری دے سروتاں نوں انگریزی وچ رہن دتا گیا اے۔)

1. See Norman Buchignani and Doreen Indra with Ram Srivastiva, Continuous Journey, A Social History of South Asians in Canada (Toronto: McClelland and Stewart, 1985)، 25-26, 37, 51-53, 58-65, and Hugh Johnston, The Voyage of the Komagata Maru, The Sikh Challenge to Canada’s Colour Bar (New Delhi:Oxford University Press, 1979)، 1, 7-16, 124-29, 138.
2. Har Dayal, “India in America,” The Modern Review (جولائی 1911): 1-11
3. See the comments attributed to Husain Rahim at meeting of the Khalsa Diwan Society and United Indian League: Public Archives of Canada (PAC)، RG 76, vol. 385, file 536999, Henry W. Gwyther to Malcolm R. J. Reid, 24 Feb. 1913.

4. جدوں ہاپکنسن نوں پہلاں امیگریشن انسپیکٹر اتے ہندو دبھاشیا تعینات کیتا گیا تاں اس نوں ڈپارٹمینٹ آف دی انٹیریئر لئی اک فارم بھرنا پیا جس وچ اس نے اپنی جم طریق (16 جون 1880) صحیح دسی پر جم ستھان غلط دسیا (حل، یورکشائر، انگلینڈ)۔ قومیت دی تھاں اس نے “انگلش” لکھیا۔ See PAC, RG 76, vol. 561, file 808722, pt. 1. اوہ ہمیشاں ہی ایہہ دعوہ کردا رہا ہونا کیونکہ اس دی موت توں بعد وینکوور دے اخباراں وچ اس دی موت بارے چھپیاں سوچناواں وچ لکھیا سی کہ اوہ بھارت نوں بچپن وچ گیا سی۔ انڈیا آفس دی لائبریری وچلے بیپٹسمل ریکارڈاں درساؤندے ہن کہ اس دا جم دلی وچ ہویا سی۔ اس دے نال کم کردے لوک اس نوں یوریشیئن سمجھدے سن: interview on 29 Oct. 1976 with former immigration inspector Fred “Cyclone” Taylor.

5. India Office Library, Thacker’s Indian Directory, 1904-07.
6. PAC, RG 7, G 21, vol. 200, file 332, Report of Col. E. J. Swayne, “Information as to Hindu Agitators in Vancouver.”
7. PAC, RG 2/1, vol. 703, file 21, 21 جولائی 1908.
8. Affidavit by Hopkinson, 7 Dec. 1908, copied in J.B. Harkin’s report, The East Indians in British Columbia (Department of the Interior, 1909)، 31-33.
9. Harkin, The East Indians in British Columbia, 8-9.
10. PAC, RG 7, G 1, vol. 272, Crewe to Grey, 19 Sept. 1908, telegram.

11. بھارتی کمیونٹی دے لوکاں نے وار وار دعوہ کیتا کہ ہاپکنسن بھرشٹاچاری سی۔ اس ویلے ایہہ کیس ثابت نہیں ہویا اتے ہن وی ثابت ہون دے یوگ نہیں۔ اوہ جس عہدے اتے سی اتے بھارتی امیگرینٹاں اپر اس دی جنی طاقت سی، اس دی درورتوں کیتے جان دا امکان موجود سی۔ دوجے پاسے، ڈپارٹمینٹ دے اہلکار یعقین کردے سن کہ ہاپکنسن خلاف لائے گئے الزام اس نوں بدنام کرن لئی جاں اس نوں نوکری توں کڈھواؤن لئی لائے گئے سن۔ ایہہ کہانی کہ اس نے ہانڈورس دے ڈیلیگیٹاں نوں وڈھی دین دی کوشش کیتی، یعقین یوگ نہیں لگدی۔ (ناظر سنگھ دا کہنا سی کہ ہاپکنسن چاہندا سی کہ اوہ ہاڈورس وچلیاں حالتاں بارے چنگی رپورٹ دیوے، اتے اس نے اس نوں 3000 ڈالراں نال بھرے بٹوئے نال لالچ دتا سی، پر ہاپکنسن کول اینے پیسے نہیں سن، اتے اس گل مننی اوکھی اے کہ انٹیریئر دے ڈپارٹمینٹ جاں کسے ہور نے اس نوں اس غیر-لااے وند اتے گیرجوابدیہی والے کم لئی پیسے دتے ہون۔) مئی 1911 وچ انٹیریئر ڈپارٹمینٹ توں مسٹر وون گٹنبرگ نوں ہاپکنسن خلاف الزاماں دی جانچ کرن لئی وینکوور بھیجیا گیا۔ (اس نے جہناں لوکاں نال گل بات کیتی اوہناں وچوں اک بوگا ناں دا بھارتی سی، جس نے کیہا کہ امریکہ توں داخل ہون والے اٹھ ویکتیاں توں ہاپکنسن نے 50 ڈالر متعلق انسان لئے سن۔) ہاپکنسن نوں اس جانچ بارے کوئی چتاونی جاں نوٹس نہیں دتا گیا سی، اتے اس نوں اس بارے اسدھے ڈھنگ نال پتہ لگا۔ ہاپکنسن نوں بری کر دتا گیا۔ اکتوبر 1913 وچ جدوں بھارتی کمیونٹی امیگریشن ڈیپارٹمنٹ ولوں گیانی بھگوان سنگھ نوں دیش نکالا دین دیاں کوششاں کارن غصے وچ سی، تاں ہاپکنسن نے اپنے اچّ-اہلکاراں نوں چتاونی دتی کہ ہو سکدا اے اس خلاف ہور الزام لائے جان: اس نوں بھارتی کمیونٹی دے لیڈراں ولوں لکویناں دھمکیاں ملیاں سن کہ اس نے بھگوان سنگھ نوں پیسے لے کے اترن دتا سی۔ (اصل وچ بھگوان سنگھ کینیڈا وچ رہِ راے اک ہور انسان دا ناں اتے کاغذ ورت کے دیش وچ داخل ہویا سی۔) نورمن بچگنانی اتے ڈورین اندرا ایہہ ثابت کرن لئی کہ ہاپکنسن نوں کھریدیا جا سکدا سی فروری 1910 وچ اتھے آئی اک عورت شری متی ادے رام دے کیس دی اداہرن دندے ہن۔ اپریل 1908 اتے مارچ 1910 وچکار صرف 13 بھارتی آدمیاں اتے دو بھارتی عورتاں (شری متی رام سمیت) نوں نویں اواسیاں وجوں کینیڈا وچ داخل ہون دی آگیا دتی گئی سی۔ اک بھارتی عورت دا اتھے آؤنا بہت زیادہ اسادھارن گل سی، اتے اسیں سمجھ سکدے ہاں کہ بھارتیاں ولوں ایہہ سæک کیتی جاندی سی کہ اس کیس وچ وڈھی دتی گئی سی۔ کیونکہ ایہہ اسادھارن گل سی، اس لئی ایہہ جاپدا اے کہ سبھّ توں ودھ بھرشٹاچاری افسر وی وڈھی لین توں گریز کریگا۔ شری متی رام نوں اترن دین دا فیصلہ اکلے ہاپکنسن نے نہیں کیتا سی، سگوں ایہہ امیگریشن ایجنٹ جےæ ایچّæ مگل نال مل کے کیتا گیا سی؛ اتے اس بارے اک دم انٹیریئر دے ڈپٹی منسٹر نوں سوچت کیتا گیا سی، جہڑا کہ بھارتی امیگریشن دے کیساں اتے اک باز وانگ نگاہ رکھدا سی کیونکہ اس کارن وڈے نتیجے نکل سکدے سن۔ ہاپکنسن برطانوی بھارت اتے اینگلو کینیڈا دا وفادار سی اتے اس مطابق کم کردا سی۔ اس ولوں نبھائی کردار نوں سمجھن لئی سانوں نجی بھرشٹاچار دے ثبوتاں دی لوڑ نہیں اے۔ – On the Honduras bribe charge: affidavit by Sham Singh and diary by Sham Singh, copied in Harkin, 25-27, 29-31. On the Von Guttenberg investigation: RG 76, vol. 561, file 808722, G.D. Kumar to L.M. Fortier; and RG 7, G 21, vol. 201, file 332, Hopkinson to Cory, 6 اپریل، 8 مئی and 25 مئی 1911. On the Bhagwan Singh case: RG 76, vol. 385, file 536999, Hopkinson to Cory, 20 Oct. 1913. On the Mrs. Uday Ram case: RG 7, G21, vol. 200, file 332, Hopkinson to Cory, 19 Feb. 1910; and Buchignani and Indra, 49. See also RG 76, vol. 561, file 808722, MacGill to Scott, 15 جولائی 1910. For more on the question of Hopkinson and bribes see Johnston, The Voyage, 143.

12. Harkin, 6-7.
13. PAC, RG 25, A 2, vol. 200, file 120/76.
14. PAC, RG 7, G 21, vol. 200, file 332, Sir John Hanbury-Williams to W. W. Cory, 13 Jan. 1909, copy, and Cory to Hanbury-Williams, 18 Jan. 1909.
15. PAC, RG 76, vol. 561, file 808722, W. W. Cory to J. H. MacGill, 3 Feb. 1909, copy; Cory to Hopkinson, 3 Feb. 1909, copy; MacGill to Cory, 8 Feb. 1909.
16. PAC, RG 7, G 21, vol. 200, file 332, Hopkinson to Cory, 5 Aug. and 9 Sept. 1909, copies.
17. Ibid.، Captain Bruce Hay to Major the Earl of Lanesborough, 15 مارچ 1910.
18. Ibid.، vol. 201, file 332, Claude M. MacDonald to Grey, 2 Sept. 1911, enclosure. On the co-operation of the Japanese police in watching Indian nationalists, 1914–1918, see Grant K. Goodman, “Japanese Sources for the Study of the Indian Independence Movement,” in Sisir K. Bose ed. Netaji and India’s Freedom (Calcutta: Netaji Research Bureau, 1975)، 76-108.
19. PAC, RG 7, G 21, vol. 200, file 332, Hopkinson to Cory, 12 Aug. and 6 Nov. 1909 copies.
20. Ibid.، Crewe to Grey, 15 مارچ 1909, enclosures.
21. Ibid.، and vol. 199, file 332, Lord Hardinge to Viscount Morley, telegram, 17 Dec. 1908, copy.
22. Ibid.، vol. 200,file 332, Hopkinson to J.B. Harkin, 4 Jan. 1909, copy.
23. Ibid.، Hopkinson to Cory, 7 مارچ 1910, copy.
24. Report of Col. E. J. Swayne.
25. Extracts from Free Hindustan can be found in James Campbell Ker, Political Trouble in India, confidential publication (Calcutta: Superintendent Government Printing, 1917)، rprint (Delhi: Oriental Publishers, 1973)، 119-22. Comments on Free Hindustan are given in Mackenzie King’s confidential memorandum of جولائی 1908, in Col. Swayne’s report and in Hopkinson’s report of 10 Feb. 1910. There is a copy of the first issue of Free Hindustan in PAC, RG 2/1,vol. 163.
26. PAC, RG 7, G 21, vol. 200, file 332, Hopkinson, “Report Re Hindus,” 10 Feb. 1910, copy.
27. Ibid.، vol. 201, file 332, Hopkinson to Cory, 29 جون 1911 copy.
28. Ibid.، Cory to D. O. Malcolm, 25 Sept. 1911; Malcolm to Cory, 26 Sept. 1911, copy.
29. Ibid.، Hopkinson to Cory, 13, 16 and 23 Oct.، 1911, copies.
30. Ibid.، vol. 206, file 332, Joseph Pope to Governor General’s Secretary, 5 Nov. 1914; RG 76 vol. 561, file 808722, Malcolm Reid to W.D. Scott, 5 Nov. 1912; Scott to Cory, 20 Feb. 1912. 5 نومبر 1912 توں، ڈپارٹمینٹ توں ملدی 125 ڈالر دی تنخواہ دے نال نال، ہاپکنسن نوں وینکوور وچلی امریکن امیگریشن ولوں دبھاشیئے دا کم کرن لئی 25 ڈالر متعلق مہینہ دی فیس ملن لگی؛ اتے جدوں پولیس جاں پروونشئل کورٹ (صوبائی عدالت) نوں اس دی لوڑ ہندی تاں اس نوں دہاڑی دے 4 ڈالر ملدے۔

31. PAC, RG 7, G21, vol. 202, file 332, Hopkinson to Cory 17 Nov. 1912, copy.
32. Ibid.، Hopkinson to Cory, 16 Nov.، 1912, copy.
33. Ibid.، vol. 203, file 332, Hopkinson to Cory, 11 Jan. 1913, copy.
34. Emily C. Brown, Har Dyal: Hindu Revolutionary and Rationalist (Tucson, Arizona: The University of Arizona Press, 1975)، 85-117.
35. PAC, RG 7, G 21, vol. 202, file 332, Hopkinson to Cory, 15 Jan. 1913.
36. Ibid.
37. Ibid.، J. W. Holderness to Undersecretary of State,Colonial Office, 22 جولائی 1913; Hopkinson to Cory, 11 Dec. 1914; vol. 204, file 332, Hopkinson to Undersecretary of State, Colonial Office, 21 Jan. 1914, copies.
38. Ibid.، vol. 202, file 332, Cory to Governor General’s Secretary, 23 اپریل 1913.
39. Ibid.، vol. 203,file 332, Joseph Pope to Governor General’s Secretary, 17 Nov. 1913.
40. Ibid.، Hopkinson to Cory, 14 Nov. 1913, copy.
41. Ibid.، vol. 205, file 332,clipping from Los Angeles California Times, 29 Mar. 1914.
42. Ibid.، Hopkinson to Cory, 4 اپریل 1914; Samuel W. Backus to Hopkinson, 1 اپریل 1914, Hopkinson to Cory, 7 اپریل 1914, copies.
43. Ibid.، vol. 204, file 332, Hopkinson to Cory, 3 مئی 1914, copy.
44. Brown, 166.
45. PAC, RG 7, G 21, vol. 205, file 332, Supplementary Note to Draft Circular, Criminal Intelligence Office, Simla, اپریل 1914, copy.
46. Ibid.
47. RG 7, G 21 vol. 205, file 332, Hopkinson to Wallinger, 27 جون 1914, copy.
48. Ibid.، vol. 204, file 332, Connaught to Harcourt, 20 مئی 1914, copy.
49. Ibid.، Hopkinson to Wallinger, Ottawa, 14 مئی 1914, copy.
50. PAC, RG 76, vol. 388, file 536999, Hopkinson to Cory, 11 اگست 1914, copy.
51. PAC, RG 7, G 21, vol. 205, file 332, Pope to Governor General’s Secretary, 15 Agu. 1914; telegram British Ambassador, Washington, to Governor General, 31 Aug. 1914.
52. Ibid.، vol. 206, file 332, Hopkinson to Cleveland, 16 Oct. 1914, copy.
53. See Mewa Singh’s address to the Khalsa Diwan Society of Stockton, California, printed in “Khalsa Samachar” and translated for the immigration department by A. H. Burton: PAC, RG 7 G21, vol. 206, file 332, copy.
54. See Singh’s statement at his trial: PAC, RG 13, vol. 1467, Rex vs. Mewa Singh, 30 Oct. 1914; and his statement of اگست 1914 concerning the purchase of revolvers: City Archives of Vancouver, H. H. Stevens Papers.
55. India Office Library, Home Dept. Proceedings (Political A)، Jan. 1915, No. 3.
56. Ibid.، Nos. 4 and 5, Viceroy to Secretary of State for India, telegram, 11 Dec. 1914, and Secretary of State to Viceroy, telegram, 26 Dec. 1914.
57. Ibid.، no. 6.
58. PAC, RG 7, G 21, vol. 207, file 332, Joseph Pope to the Governor General’s Secretary, 27 اپریل 1915.
59. Ibid.، vol. 206, file 332,Cory to A. F. Sladen, 23 Oct. 1914.
60. Ibid.، Cory to Governor General’s Secretary, 28 Dec.، 1914, Cory to A. L. Jolliffe, 23 Feb.، 1915, copy and Connaught to Harcourt, 27 Feb. 1915, copy. PAC, RG 76, vol. 352, file 379496, Reid to Cory, 26 Nov. 1914.
61. PAC, RG 7, G 21, vol. 206, file 332, Harcourt to Connaught.
62. Ibid.، vol. 207, file 332.
63. G. S. Deol, The Role of the Ghadar Party in the National Movement (Delhi: Sterling Publishers, 1969)، 108-48.
64. PAC, RG 25, series G 1, vol. 1156, file 40, Harcourt to Connaught, telegram, 19 اپریل 1915.
65. Harcourt to Connaught, 10 اپریل 1915.
66. Karl Hoover, “The Hindu Conspiracy Case in California, 1913-1918,” German Studies Review, May 1985, 252.
67. For example: PAC, RG 6, E 1, vol. 571, file 251, Maj. R. O. Montgomery to Sir Richard McBride, 27 جولائی 1915, copy.
68. The India Office List for 1917.
69. PAC, RG 7, G21, vol. 207, file 332, paragraphs of cypher telegrams exchanged by Connaught and Harcourt containing messages between Nathan and Wallinger. The first in the file is dated 31 اگست 1916 but it mentions arrangements made in جنوری۔ M. R. J. Reid’s reference to “a mutural friend” in a letter to E. J. Chambers, 9 Jan. 1918, probably means Nathan. See PAC, RG 6, Series E, vol. 524, file 150 – D.
70. RG 6, Series E, vol. 524, file 150-D, Chambers to Reid, 8 Aug. 1916, Copy; Reid to Chambers, 22 Aug. 1916.
71. Ibid.، Chambers to Perry, 19 Jan. 1916 copy.
72. Ibid.، Reid to A. P. Sherwood, 18 اپریل 1916, copy.
73. Ibid.، Chambers to Reid, 8 Aug. 1916 copy; Reid to Chambers, 22 Aug. 1916, copy; Chambers to John McMillan, 29 Dec. 1919, copy.

74. 31 دسمبر 1914 نوں ریڈ دی تھاں اےæ ایل جولپھ نے لے لئی، بھاویں کہ اوہ 17 جنوری 1915 تک اک امیگریشن ایجنٹ وجوں چٹھیاں اتے دستخط کردا رہا۔ اس نوں ہٹاؤن دی سفارش 3 دسمبر 1914 نوں کیتی گئی سی۔ See W. D. Scott and E. B. Robertson to Dr. W. J. Roche: PAC, 76, vol. 561, file 8087222. ستمبر 1912 توں لے کے ریڈ دی تنخواہ 2400 ڈالر سی اتے اک انسپیکٹر وجوں اس دی تنخواہ انی ہی رکھی گئی۔ اس دی تھاں لین والے اےæ ایل جولپھ دی تنخواہ 1200 ڈالر (جہڑی کہ اس نوں اک انسپیکٹر وجوں ملدی سی) توں ودھا کے 2000 ڈالر کر دتی گئی۔ 1919–20 جولپھ نوں 3000 ڈالر تنخواہ ملدی سی جدوں کہ ریڈ دی تنخواہ 2400 ڈالر ہی رہی اتے 1923–24 وچ جولپھ نوں 3600 ڈالر تنخواہ ملن لگی جدوں کہ ریڈ نوں 2520 ڈالر ملدے سن: Auditor General’s reports in Sessional Papers Canada, 1915–20.

75. Vancouver City Archives, Stevens Papers, Reid to H. H. Stevens, 29 Feb. 1916.
76. PAC, RG 7, G 21, vol. 204, file 332, vol. 10 (B)، Reid to Cory, 30 Dec. 1913.
77. PAC, RG 7, G 21, vol. 205, file 332, paraphrase of cypher telegram, Sir Cecil Spring Rice to Connaught, 31 Aug. 1914; see also correspondence in vol. 206 (1915)۔
78. PAC, RG 76, vol. 385, file 536999, Reid to Scott, 10 Aug. 1915, with copy of letter from Baboo and Bela Singh to Reid, 20 جولائی 1915; RG 7, G 21, vol. 207, file 332, Sir Joseph Pope to Governor General’s Secretary, 27 مئی 1916, enclosures.
79. PAC, RG 76, vol. 352, file 379496, Reid to Scott, 6 جون 1916.
80. PAC, RG 7, G 21, vol. 207, file 332, Chambers to Sir Joseph Pope, 20 Feb. 1916. copy. 1 مئی 1916 اتے 30 اپریل 1918 دے وچکار ریڈ نے اپنے ناتھن نال کم دے تعلقات وچ اک ہندوستانی دبھاشیئے اےæ ایچæ برٹن نوں کم تے رکھیا۔ ریڈ ڈپٹی منسٹر نوں لکھے اک خط وچ واضع کردا اے کہ برٹن امیگریشن ڈیپارٹمنٹ دا اہلکار نہیں سی۔ اس دی تنخواہ اس رقم وچوں دتی جاندی اے “جو ہندو کم وچ دلچسپی رکھن والے دوست” دندے ہن۔ ریڈ اس گلوں سچیت سی کہ ناتھن دا ناں نہ لیا جاوے؛ اتے “اوہناں دوستاں” دا حوالہ ناتھن جاں اس دے اچّ-اہلکاراں ول کیتا گیا جاپدا اے۔ See PAC, RG 76, vol. 388, file 536999, Reid to Cory, 4 Aug. 1919.